Gieo những mầm then xanh

Tại căn nhà nhỏ thôn Bình Công II, một lớp học đặc biệt đang sôi động. Những “người thầy” đã ngoài 60 và học trò mới chỉ 11, 12 tuổi. Họ đang cùng nhau thực hiện một sứ mệnh: giữ lại linh hồn của người Tày nơi biên cương.

Ngược dòng thời gian về năm 2001. Khi khái niệm du lịch còn xa lạ với vùng đất này, Nghệ nhân ưu tú Hoàng Thị Viên đã lặn lội đến từng nhà trong thôn Nà Làng để vận động thành lập CLB hát Then đầu tiên.

“Vận động khó lắm. Lúc đầu mọi người chưa hiểu, chưa biết then của mình có ý nghĩa như thế nào. Không biết thành lập để làm gì, đi hát then làm cái gì. Các cháu vẫn cứ hỏi thế mà người lớn cũng có hỏi thế. Sau này mọi người dần dần biết rồi ai cũng tự tìm đến để học. Thành lập câu lạc bộ then để hát then, đàn tính để duy trì, không mai một” - Nghệ nhân Hoàng Thị Viên chia sẻ.

Hơn hai thập kỷ trôi qua, từ vài cụ cao niên thuở ban đầu, CLB hát Then đàn Tính xã Bình Liêu giờ đã là một đại gia đình với hơn 60 thành viên bền bỉ. Không còn phòng tập ở thị trấn cũ, họ biến phòng khách nhà riêng thành lớp học. Khi cần không gian lớn, họ mượn hội trường nhà văn hóa thôn.

Những người phụ nữ như bà Hoàng Thị Thúy dù bận rộn đến mấy, cứ tối thứ 6, thứ 7 lại mang đàn tính đến truyền nghề.

“Thứ nhất, là mình sẽ lưu giữ và lưu truyền được cái bản sắc hát then, đàn tính của dân tộc Tày Bình Liêu. Hơn nữa là cũng muốn để cho khách du lịch thập phương họ đến Bình Liêu nếu như ai có dịp đến Bình Liêu tham quan du lịch được trải nghiệm làn điệu hát then đàn tính của Bình Liêu xem có khác với then của Tây Bắc không” - Bà Thúy bày tỏ.

Di sản không thể sống nếu thiếu sự kế cận. Ở Bình Liêu, câu then, điệu tính đang không ngừng chảy trong huyết quản những đứa trẻ học lớp 6, lớp 7. Các em tự tìm đến các bài học vào 3 tháng nghỉ hè, hay thời gian rảnh rỗi. Để bấm được những nốt nhạc trên cây đàn tính 2 dây là một hành trình thử thách sự kiên nhẫn.

Em Hoàng Hà Diễm Châu, ở thôn Nà Làng theo học câu lạc bộ 3 năm, tâm sự: "Em yêu làn điệu then của dân tộc Tày mình. Em muốn giữ gìn và bảo tồn được bản sắc dân tộc. Khi mà em biểu diễn ra cho các du khách xem em cảm thấy rất tự hào. Em mong muốn được nhiều người biết đến câu then, điệu tính của mình được đi xa hơn và được nhiều người biết đến hơn”.

Cũng như Diễm Châu, Chè Kim Oanh tham gia câu lạc bộ cho biết, dù rất khó mới học được những điệu then cổ, nhưng em vẫn quyết tâm vì sự đam mê của mình.

“Vì em rất là thích đánh đàn. Em mong muốn được các bà dạy đàn và dạy hát then để giữ bản sắc dân tộc. Em yêu làn điệu hát then. Từ bé em đã thích học và nghe” - Oanh nói.

Những "mầm xanh" ấy giờ đã tự tin ôm đàn lên sân khấu lớn. Từ Lễ hội đình Lục Nà, Hội mùa vàng, Hội hoa sở, cho đến các concert lớn tại Hạ Long. Sức hút của Then Bình Liêu nằm ở sự mộc mạc nhưng kiêu hãnh, tự tin khoe sắc.

Then vào trường học

Hiện xã Bình Liêu đã phát triển và duy trì được 12 câu lạc bộ, đàn tính tại các thôn bản và trường học. Điểm nhấn thú vị trong công tác bảo tồn hiện nay chính là mô hình đưa Then vào môi trường giáo dục.

Tại đây, các CLB trẻ tuổi được hình thành dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường, nghệ nhân và cơ quan chuyên trách.

Ông Tô Đình Hiệu, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ xã Bình Liêu, cho biết: “Việc đưa Then vào trường học là nền tảng để các bạn trẻ tìm hiểu rõ hơn về văn hóa truyền thống của dân tộc Tày. Từ việc hiểu rõ, hiểu đúng giá trị của hát then, đàn tính, các em mới hình thành nên ý thức học tập và phát huy nó”.

Thực tế cho thấy, mô hình này đang nhận được sự đón nhận vô cùng hào hứng từ các em học sinh. Không dừng lại ở việc học để biết, các em đều ý thức được vai trò của mình trong việc gìn giữ và phát triển di sản của cha ông. Sự tiếp nhận chủ động này là minh chứng cho thấy văn hóa truyền thống nếu được trao truyền đúng cách sẽ luôn có sức hút tự nhiên đối với thế hệ trẻ.

Để việc đưa di sản vào trường học đạt hiệu quả cao, các nhà trường tại Bình Liêu đã chủ động lồng ghép nội dung này vào chương trình giáo dục địa phương và các hoạt động ngoại khóa. Việc đưa vào chính khóa giúp tăng tần suất tiết học, tạo điều kiện cho học sinh tiếp xúc với then thường xuyên hơn.

Sự linh hoạt còn thể hiện ở phương thức tổ chức. Tùy thuộc vào năng lực của đội ngũ giáo viên, có trường tự tổ chức thành các lớp học riêng hoặc sinh hoạt chung toàn trường. Với những đơn vị chưa tự chủ được nguồn lực, Trung tâm cung ứng dịch vụ xã đóng vai trò cầu nối, cử cán bộ chuyên môn và mời các nghệ nhân tâm huyết trực tiếp đến phối hợp truyền dạy.

 Mô hình này hiện đang được triển khai hiệu quả tại trường nội trú trên địa bàn, tạo nên một không gian thực hành văn hóa sống động và thực chất.