Một tấm vải thổ cẩm có thể kể câu chuyện về núi rừng, về những loài cây, con vật, về cuộc sống lao động và cả thế giới tâm linh của đồng bào. Mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa riêng, mỗi cách phối màu lại thể hiện sự sáng tạo và cảm nhận thẩm mỹ của người dệt.
Ở Nghệ An, nghề dệt thổ cẩm đã gắn bó lâu đời với đời sống cộng đồng của bà con người Thái. Từ những nguyên liệu tự nhiên như sợi bông, sợi tơ tằm, qua nhiều công đoạn kéo sợi, nhuộm màu, mắc khung và dệt vải, những tấm thổ cẩm mang sắc màu riêng của từng vùng, từng nhóm địa phương được tạo nên.
Đặc biệt, hoa văn trên thổ cẩm không đơn thuần là những hình trang trí. Đó là sự quan sát, ghi nhớ và tái hiện thế giới tự nhiên bằng đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Thái. Ông Lương Văn Nghiệp, nghệ nhân dân tộc Thái, xã Môn Sơn, Nghệ An chia sẻ: "Từ những chiếc lá, cánh hoa đến hình ảnh các loài chim, thú, những hình khối hình học như hình thoi, tam giác, đường thẳng đối xứng…, tất cả đều có thể trở thành họa tiết trên tấm vải. Đằng sau mỗi hình ảnh là một cách nhìn, một sự cảm nhận về môi trường sống và thế giới xung quanh".
Không chỉ có hình dáng, màu sắc cũng là yếu tố tạo nên bản sắc riêng của thổ cẩm người Thái. Trước đây, đồng bào chủ yếu sử dụng màu nhuộm từ nguyên liệu tự nhiên. Mỗi màu được tạo nên từ những loại lá, cây, cỏ khác nhau, vừa thể hiện sự am hiểu thiên nhiên, vừa tạo nên nét hài hòa cho sản phẩm.
Từ những nguyên liệu tự nhiên ấy, người phụ nữ Thái không chỉ tạo ra những tấm vải có giá trị sử dụng mà còn gửi gắm cả tâm hồn, sự kiên nhẫn và óc sáng tạo của mình.
Nghệ nhân Hà Thị Hằng, Chủ nhiệm Hợp tác xã Dệt thủ công xã Môn Sơn, tỉnh Nghệ An chia sẻ: "Với người phụ nữ Thái, biết dệt thổ cẩm còn là biểu hiện của sự khéo léo, đảm đang và là một trong những hành trang quan trọng trước khi bước vào cuộc sống hôn nhân".
Nghệ nhân Lương Văn Nghiệp giới thiệu về những thành phần trong bộ trang phục truyền thống của người Thái Man Thanh. Mỗi chi tiết đều có đặc điểm riêng, thể hiện bản sắc của nhóm địa phương: "Thổ cẩm còn gắn với những quan niệm về đạo đức, tình cảm và phong tục của người Thái. Trong đám cưới, cô gái thường tự tay chuẩn bị những sản phẩm dệt tặng gia đình nhà chồng. Một chiếc khăn piêu, một bộ chăn đệm được làm bằng sự tỉ mỉ, chăm chút cũng chính là cách người phụ nữ thể hiện tình cảm và sự trân trọng đối với gia đình mới".
Trong đời sống cộng đồng, thổ cẩm hiện diện ở các lễ hội, nghi lễ vòng đời, sinh hoạt tín ngưỡng và những sự kiện quan trọng của bản làng. Những bộ trang phục truyền thống, chiếc khăn, túi đeo hay các sản phẩm dệt được sử dụng trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của người Thái.
Để làm ra một sản phẩm thổ cẩm đẹp, người dệt không chỉ cần kỹ thuật khéo léo mà còn phải có sự kiên trì và niềm đam mê, cũng cần thời gian dài để tích lũy kinh nghiệm. Khi dệt, người phụ nữ phải phối hợp nhịp nhàng giữa tay và chân, phải thuộc từng công đoạn, hiểu từng kiểu hoa văn và biết cách phối màu.
Đáng mừng là ở một số bản làng, thế hệ trẻ đã bắt đầu chủ động học nghề. Những bài học đầu tiên về phối màu, cách tạo hình hoa văn, cách sử dụng khung cửi đang được trao truyền bằng chính sự yêu thích và niềm tự hào về bản sắc dân tộc.
Thổ cẩm đã vượt ra ngoài giá trị của một sản phẩm thủ công thông thường để trở thành biểu tượng của sự khéo léo, tình cảm và trách nhiệm của người phụ nữ Thái đối với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Những tấm vải được dệt bằng đôi tay cần mẫn đang kể câu chuyện về một di sản văn hóa được dệt nên từ đôi bàn tay, trí tuệ và tâm hồn của bao thế hệ. Giữ nghề dệt hôm nay cũng chính là giữ gìn bản sắc văn hóa cho ngày mai./.

Viết bình luận