Người Brâu và Giẻ Triêng là hai dân tộc gìn giữ những nét văn hóa bản địa vô cùng đặc sắc tại tỉnh Quảng Ngãi. Trong khi cộng đồng người Brâu (với dân số chưa tới 600 người) sinh sống tập trung duy nhất tại làng Đắc Mế, xã Bờ Y, thì đồng bào Giẻ Triêng lại quần tụ tại nhiều thôn làng khác nhau trên địa bàn tỉnh. Điểm chung sợi dây văn hóa kết nối họ chính là tín ngưỡng sâu sắc dành cho những bộ cồng chiêng truyền thống.

Chiêng Tha – Thanh âm thần bí, mang linh hồn đấng tối cao

Dù có dân số ít ỏi, người Brâu sở hữu kho tàng nhạc cụ truyền thống phong phú từ đàn, khèn, sáo đến cồng, chiêng được chế tác từ gang, chì, đồng, tre nứa. Trong đó, bộ chiêng Tha được tôn vinh là vật báu tối linh của buôn làng.

Điểm đặc biệt của chiêng Tha đến từ sự hòa quyện giữa "chiêng chồng" và "chiêng vợ". Khi diễn tấu, chiêng vợ luôn cất lời trước, chiêng chồng đệm theo để giữ nhịp. Cách chơi chiêng của người Brâu cũng hoàn toàn khác biệt. Thay vì cầm chiêng tấu múa thành vòng tròn, họ treo cặp chiêng nặng lên bằng dây thừng và hai nghệ nhân sẽ ngồi đối diện nhau để diễn tấu. Một người ngồi duỗi thẳng chân tì vào mặt chiêng, dùng hai thanh gậy gỗ dài bọc vải thúc nhịp nhàng tạo âm vực trầm hùng. Người còn lại ngồi khoanh chân thư thái, dùng hai thanh đồng hình lưỡi liềm bọc vải liên tục gõ vào mặt chiêng để hòa âm.

Trong tâm thức người Brâu, chiêng Tha không chỉ là nhạc cụ mà là một thực thể sống, có linh hồn và quyền năng. Ông Thao Lợi, một người dân làng Đắc Mế cho biết, bà con coi việc bán đi cặp chiêng Tha giống như bán đi thần linh che chở gia đình. Đặc biệt, người Brâu không dùng từ "đánh chiêng" mà gọi là "Tha pơi", nghĩa là "mời Tha nói".

Để "Tha cất tiếng", người Brâu bắt buộc phải thực hiện nghi lễ hiến tế, hay còn gọi là "cho chiêng ăn uống". Vật phẩm hiến tế không thể thiếu là huyết gà trống, rượu cần và thuốc lá. Thầy cúng sẽ dùng huyết gà xoa đều lên lòng chiêng theo thứ tự chiêng chồng trước, chiêng vợ sau. Tiếp đó, những giọt rượu cần tinh túy được ủ từ hàng chục loại lá rừng sẽ được vảy lên mặt chiêng. Nghệ nhân A Mưu chia sẻ: "Phải bôi máu cho chiêng Tha, nó mới giữ cho con cháu trong gia đình có lúa, có gạo thóc".

Chu kỳ của một mùa rẫy hay vòng đời người Brâu đều gắn chặt với thanh âm của Tha. Từ lễ trỉa lúa, mừng lúa mới, đến khi đau ốm, chiêng Tha luôn được thỉnh mời như một cầu nối giữa thế giới con người và cõi thiêng.

Âm vang thần Mặt trời trong tiếng chiêng Giẻ Triêng

Nếu chiêng Tha của người Brâu mang đậm tính cá nhân trong phạm vi gia đình và nghi lễ ngồi cố định, thì cồng chiêng của người Giẻ Triêng lại đánh thức sức sống cộng đồng rực rỡ qua những vòng xoay múa lượn.

Cồng chiêng của người Giẻ Triêng được chia làm 3 loại chính: bộ 12 chiếc, 6 chiếc và 4 chiếc, tất cả đều được sử dụng trong các nghi lễ trang nghiêm. Hình tròn của cồng chiêng được đồng bào quan niệm chính là biểu tượng của thần Mặt trời – đấng tối cao luôn tỏa sáng, che chở và bảo vệ dân làng.

Khi diễn xướng, người Giẻ Triêng thường vừa đánh chiêng vừa di chuyển thành vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ quanh đống lửa và những ghè rượu cần. Đội hình luôn được sắp xếp bài bản: đi đầu là trống, tiếp đến là chiêng lớn với âm vang bập bùng, và sau cùng là các chiêng nhỏ tạo âm thanh lanh canh, rộn rã.

Theo anh Xiêng Văn Bức, cồng chiêng Giẻ Triêng vô cùng đa dạng về giai điệu, giống như những nốt nhạc có thể tấu lên nhiều bài khác nhau. Âm điệu mừng lúa mới sẽ mang sắc thái hoàn toàn khác với tiếng chiêng trong ngày hội làng hay lễ tang. Việc chỉnh âm cho chiêng cũng là một nghệ thuật khắt khe, đòi hỏi đôi tai thẩm âm xuất chúng của những nghệ nhân lão luyện. Chỉ bằng một chiếc búa, họ gõ nhẹ tạo độ méo vừa phải để trả lại đúng cao độ nguyên bản cho chiếc chiêng.

Trong lịch sử, cồng chiêng từng là tài sản đo đếm bằng những lượng tiền đồng khổng lồ hoặc được trao đổi bằng những sản vật quý giá. Dù trải qua nhiều biến thiên thời cuộc, tiếng chiêng của người Brâu và Giẻ Triêng vẫn vang vọng giữa đại ngàn, trở thành minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt, tâm hồn thuần hậu và khát vọng bình an muôn đời của các tộc người nơi đây./.