Tung hngêi ki le\m nếo klêi mơjiâng pro, jâ H’yer Ênuôl ối a buôn Ea Bông, cheăm C|ư Êbur, pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột hơ’muăn tối ‘na mâu khế hơnăm kơklêa kơtiê. Kơtăn kố 20 hơnăm, jâ xo kơnốu (tiô túa tơlá peăng hdoâng kơdrâi dêi mơngế Rơđế), klêi mê jâ ai 4 ngế kue#n. Tâi tung rơpo\ng jâ ai 6 rơkong ngế kâ kơnôm to ing 7 sào chêk pêt alâi, pêt pôm, tơdroăng rêh ối tung rơpo\ng hngêi trâm pá puât kơklêa đi đo.

Hơnăm 2010, Khu ngăn vâi kơdrâi cheăm C|ư Êbur, ăm rơpo\ng jâ mung liăn ing hngêi rak liăn kum mâu kơtiê 30 rơtuh liăn vâ mơnhông pêi cheăng kâ. Ai liăn mung apoăng jâ pêt kơphế tơvât tiu [ă pêt vâ chê 60 xiâm loăng plâi sầu riêng. Kơnôm ing ‘nâi hlê xúa khoa hok kih thuât tung pêi pêt rak ngăn bú 3 hơnăm kơ’nâi loăng plâi pơxiâm ai plâi hơnăm apoăng, troh nôkố kơdrum deăng ki kố jâ pêi châ xo xap ing 120-150 rơtuh liăn tung môi hơnăm.

Pơtối mê troh mơ’nui hơnăm 2015, Khu ngăn vâi kơdrâi cheăm C|ư Êbur mơhnhôk mâu ngế tung khu veăng păn pú pái, jâ cho môi tung 5 rơpo\ng châ rah xo ăm lăm hriâm lâm hnê păn  pú pái [ă drêng vêh a hngêi hiăng mơnúa păn. Ing apoăng păn 5 to, troh nôkố pú pái hiăng kuăn vâ chê 100 to, châ xo dêi liăn rơkâ rêm khế xap 8-10 rơtuh liăn. Jâ H’yer Ênuôl xôk ro ăm ‘nâi:

‘’Hdrối nah, rơpo\ng hngêi cho rơpo\ng kơtiê, tơnêi bú iâ, mê tơdroăng rêh ối trâm hên xahpá. Kơnôm ing ai khu vâi kơdrâi ăm mung liăn ing hngêi rak liăn kum mâu kơtiê, mê rơpo\ng hngêi nếo châ ‘no liăn pêt loăng plâi tung kơdrum deăng, po rơdâ păn pu pái mê nếo hlu\n ing kơtiê. Troh a hơnăm 2015, Khu vâi kơdrâi ối ăm lăm hriâm păn pú pái nếo, hlối ăm mung liăn mơnúa păn, nôkố hiăng ai liăn châ mơjiâng pro hngêi kân, pơtối ‘no liăn po rơdâ tung pêi cheâk deăng [ă pêi hên tơdroăng cheăng ki ê’’.

Mơtiah mê há, nâ H’Nian Niê, kuăn ngo Rơđế, ối a buôn Krak, cheăm Ea Drông, pơlê kong krâm Buôn Hồ, hdrối nah xuân cho rơpo\ng kơtiê. Mơ’nui hơnăm 2009, Khu ngăn vâi kơdrâi cheăm ăm rơpo\ng nâ mung 30 rơtuh liăn ing hngêi rak liăn vâ ‘no liăn mơnhông pêi chiâk deăng. Ing kơxo# liăn ki mê, nâ ‘no pêt tơvât loăng plâi tung lối 2 ha kơphế, rêm hơnăm rơpo\ng hngêi châ xo dêi lối 5 ta#n kloăng kơphế.

Kơdrum kơphế 2 ha châ xo 5 ta#n kloăng tung môi hơnăm dêi nâ H’Nian Niê

Ing liăn tê kơphế, nâ rôe tơ’nôm tơnêi, po rơdâ păn chu, pêt tơ’nôm vâ chê hr^ng xiâm loăng plâi bơr Booth.

Nâ H’Nian Niê ăm ‘nâi, kơxo# liăn châ xo rêm hơnăm ing păn chu, pêt loăng plâi châ hr^ng rơtuh liăn. Kơnôm ing mê, rơpo\ng hngêi ai liăn mơjiâng pro hngêi le\m, rôe mâu tơmeăm xúa kơnâ liăn, păn che\m dêi péa ngế kuăn hriâm [ă kum mâu vâi pú tung khu ki ối pá puât.

Rêm hơnăm nâ H’Niam Niê châ xo 300 rơtuh liăn ing chiâk deăng 

Drêng lo ối phá, tơdroăng rêh ối dêi on veăng [ă mâu kuăn ‘ne\ng pá puât, kơdrum chêk ôh tá ai liăn ‘no vâ rôe hdê loăng, rôe phon. Khu vâi kơdrâi cheăm hiăng ăm mung liăn vâ pêi cheăng, Hngêi rak liăn kum mâu kơtiê xuân ăm mung tơ’nôm mê a ếo châ ‘no pêi tâi tâng a, pêt kơphế, tiu klêi mê rôe tơ’nôm tơnêi vâ po rơdâ kơdrum deăng, păn mơnăn. Troh nôkố, rêm hơnăm rơpo\ng hngêi châ xo lối 300 rơtuh liăn, ai liăn vâ păn che\m mơ’rêh dêi kuăn hriâm, kum mâu nâ o ki ê ối pá puât tung khu mơtiah dêi tơná hdrối nah.

Tiô tối tơbleăng dêi Khu ngăn vâi kơdrâi kong pơlê Dak Lak, hơnăm 2017 kố nah, ai lối 16 rơpâu hdroh ngế tung khu vâi kơdrâi châ lăm hriâm cheăng, hriâm kih thuât păn mơnăn, pêt loăng plâi, dâng 53 rơpâu ngế châ mung liăn ing hngêi rak liăn kum mâu kơtiê [ă mâu kơxo# liăn ki ê [ă tâi tâng kơxo# liăn che#n vâ chê 1 rơtal 400 rơtuh liăn vâ mơnhông pêi cheăng kâ, xut tah hrâ mơnguâ săm kơtiê.

Tâi tâng mâu ngế tung Khu vâi kơdrâi cho kuăn ngo a Dak Lak xuân  kơhnâ mơ-eăm pêi cheăng.

Jâ Trần Thị Phong, Kăn pho\ hnê ngăn Khu vâi kơdrâi kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi, tâi tâng mâu rơpo\ng kơtiê xua vâi kơdrâi pro xiâm xuân ai tơdroăng ki mơtiah dêi rơpó oh tá ai liăn vâ ‘no pê cheăng oh tá rơkê ple\ng. La drêng châ lăm hriâm ‘na khoa hok kih thuât hnê tơru\m veăng kum ăm mung liăn [ă hnê kuăn pơlê xúa liăn ki mung pêi cheăng tro tơdroăng, mê ai hên rơpo\ng hiăng hlu\n ing kơtiê, mơ-eăm pêi cheăng pro kro mơdro\ng.

To hơnăm kố nah lâp tung kong pơlê hiăng ai lối 100 ngế châ kơdeăn khe#n  xua ai hnoăng pêi cheăng tơ-[ê tung mơ hơnhôk vâi nâ o mơ-eăm pêi cheăng kâ vâ châ tơ-[rê, tung mê ai dâng 1/3 ngế vâi nâ o cho kơdrâi hdroâng kuăn ngo. Péa ngế nâ  H'yer Ênuôl [ă  H'Nian Niê cho prếi ki pêi cheăng kơhnâ rơkê châ rah xo lăm veăng hôp Khu vâi kơdrâi pêi cheăng kơhnâ rơkê tung lâp tơnêi têa po a pơlê kong xiâm Hà Nội tung la ngiâ:

Xua khoa hok kơmăi kơmok tung pêi cheăng tê mơdró mê kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo hiăng veăng hriâm tu\m mâu lâm hnê cheăng pêi [ă vâi xuân hiăng pê klêi hlo tơ-[rê.

Ma lối mâu kuăn ngo vâi tối oh, cho vâi hâi teăm hlê ple\ng, la ngin thế tơku\m po hnê djâ vâi lăm ngăn túa mâu ki ê pêi cheăng, pak^ng mê, tơku\m po ăm vâi kơdrâi hdroâng kuăn ngo hnê ăm mâu vâi kơdrâi kuăn ngo ki ê tung khu pêi [ối mê chiâng pơxúa tơ-[rê. Mâu hơnăm hiăng luâ, hiăng ai hên vâi kơdrâi kuăn ngo mơ-eăm pêi cheăng hlu\n ing kơtiê, pro kro mơdro\ng.

Pak^ng pêt loăng plâi, khu vâi kơdrâi mâu hdroâng kuăn ngo a Dak Lak ối tơku\m păn pú pái châ xo châ rơtuh liăn tung môi khế

Tung mâu hdroâng kuăn ngo a Dak Lak, nôkố ai hên ‘nâng kơxo# rơpo\ng kơtiê mâu kuăn ngo, châ 1/3 tung tâi tâng kơxo# rơpo\ng kơtiê tung lâp kong pơlê. {ă mâu rơpo\ng kơtiê xua vâi kơdrâi pro xiâm tung rơpo\ng hngêi, tâng rêm khu râ vâ tơmâng to\ng kum, pro tơ’lêi hlâu ‘na mung liăn, hnê xúa liăn tro tơdroăng [ă ăm vâi lăm hriâm ‘na khoa hok – kih thuât, kô veăng ‘no hên hnoăng cheăng tơ-[rê tung tơdroăng kơdroh kơxo# rơpo\ng kơtiê a tơring cheăm tung kong pơlê.

Tuấn Long chêh

Gương tơplôu tơbleăng