Tung ƀăng klâng kân rơdâ a cheăm tơkăng kong Ia Lốp, kong pơlê Dak Lak, ngoh Bùi Văn Danh, môi ngế ki hmâ pêi chiâk ối tung klâng trâp, xôh pơkeăng ƀă kŏng mê nôkố bu kal tâng a klâng tiê tơƀai ki ôh tá ai ngế vê a klâng dêi tơná. Tiô ngoh Danh, kơnôm ing xúa kong ngê̆ nếo kố, cheăng xôh pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong kâ ‘nhiê a báu ki hmâ mơdoh hên chôu mê nôkố hiăng kơdroh chôu bu tá hâi châ 10 phut hiăng xôh pơkeăng châ lối 1ha, rế kơdroh ivá mơngế, liăn ngân ‘no hrê, rế mơdêk ki tơƀrê tung pêi chiâk pêi klâng.

“Ai tơƀai xúa tung pêi chiâk ki ôh tá ai ngế kố gá pơxúa ăm ngin vâ pêi chiâk pêi klâng. Á xúa tơƀai ki ôh tá ai ngế vê kố mê kơdroh iâ hâi chôu pêi cheăng ƀă poê xo dêi báu gá kô tơ’lêi hlâu tâ, liăn ngân gá châ hên tâ, kơdroh kơxô̆ liăn ‘no hrê”.

Rơtế ƀă xúa kơmăi kơmok, xúa kong ngê̆ nếo, kuăn pơlê pêi chiâk a mâu cheăm kơpong tơkoh tíu tơkăng kong môi tiah Ea Bung, Ea Súp, Ia Lốp dế rế hía rế pơhlêh túa tơmiât pêi tiô troăng ki hmâ tro ƀă hyôh kong prâi, xúa mâu tơmeăm ki ai hlâu vâ kơdroh iâ xúa liăn ngân ‘no hrê ƀă thăm mơdêk ki kơnâ sap ing a klâng. A cheăm Ea Súp, lối 300ha klâng báu hiăng xúa túa pêi “1 thế 5 kơdroh”, hlối xúa phon hưh cơ mơ-ŭm pro ing kơ-tôu kông hnông tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng. Teăng ăm tơdroăng ki chôu hrái báu vâ pro lĕm tơnêi, rế kơdĭng liăn, rế mơdêk ki hơpok lĕm ăm klâng báu. Pôa Nguyễn Xuân Luân, ngế cheăng tung Khu pêi cheăng tơrŭm kơdroh kơtiê Ea Súp tối:

“Hnê ăm vâi krâ kuăn pơlê vâ vâi krâ kuăn pơlê mơ-ŭm pro phon a hngêi. Hâi khế vâ mơ-ŭm mâu kơtôu kông hnông alâi, hrái báu pro tiah lâi ăm kơdĭng ƀă tơƀrê khât ăm vâi krâ nhŏng o kuăn pơlê pêi chiâk vâ pêi tơnêi klâng. Vâi krâ kuăn pơlê xuân tiâ mơnhên cho phon ki vâi pro mê gá xuân lĕm tâ”.

Pơtối mâu tơdroăng ki pơhlêh tung tuăn mơno pêi chiâk pêi deăng, vâi krâ kuăn pơlê ối châ hnê ăm túa ki xúa rơkê tơtro mâu kih thuât tôh têa “pêng plế - khăng tơvât dêi pó” pro kơdroh dâng 30% têa tung klâng, hlối poê kơdroh hên tơdroăng ki mơ’no trếo mê-tan. Kơnôm ing châ hnê ‘na kih thuât ƀă tơkŭm pêt mơjiâng, kơxô̆ liăn ‘no hrê apoăng xuân kơdroh sap ing 15 – 20% la ki kơpâu lĕm dêi báu xuân ối châ ing 6 – 8 tâ̆n tung môi, ăm hlo ki tơƀrê pơxúa châ péa tơdroăng tá liăn ngân ƀă hyôh kong prâi.

Ƀă tơdroăng ki hriâm tâp ‘na kih thuât pêt mâu hdrê loăng, mâu cheăm bêng xuân thăm mơdêk tơrŭm “4 hngêi” vâ tiâ mơnhên tơdroăng ki xơpá “poê châ báu hên la tê yă rơpâ”. Khu mơdró kâ veăng tơrŭm sap ing apoăng troh roê xo tâi tâng mâu tơmeăm pêi lo dêi kuăn pơlê, vâ gum kuăn pơlê hmiên tuăn pêi cheăng kâ. Pôa Vũ Đình Mười, môi ngế mơdró kâ kơvâ báu phái a cheăm ăm ‘nâi, cheăng rơtế prôk ƀă kuăn pơlê pêi chiâk hiăng djâ vế ki pơxúa péa tơdroăng ăm tá kuăn pơlê pêi chiâk ƀă khu mơdró kâ.

“Ngin pơtroh troăng hơlâ tơdâng tơ’mô sap ing tơdroăng ki hbru ăm hdrê báu, hbru ăm phon rơvât hưh cơ ƀă roê xo báu dêi vâi krâ nhŏng o. Ƀă báu mê pro pơxúa ‘na liăn ngân hên tâ, la pâ thế tung pơla tơrŭm ngin athế rơtế prôk ƀă kuăn pơlê. Ai mâu tơdroăng tơkêa tơrŭm krá tơniăn khât”.

Tiô pôa Nguyễn Hắc Hiển, Ngế pơkuâ Khu pêt mơjiâng tơmeăm khoăng ƀă rak ngăn pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong kong pơlê Dak Lak, kong pơlê hiăng mơjiâng mâu kơpong pêt báu kế tơmeăm, rế hía rế pêi châ tiô tơdroăng kuăn pơlê tung tơnêi têa rơhêng vâ ƀă tê ngi kong têa ê. Tơdroăng ki kuăn pơlê pơhlêh rah xo hdrê ki lĕm, kơpâu, pêt tro tiô pơkâ VietGAP, hưh cơ ôh ti xê to mơdêk ki lĕm dêi phái ƀă pêi châ liăn ăm kuăn pơlê mê ối cho hvêa chêng prôk ki hbrâ rơnáu vâ veăng tơrŭm tung kơchô mơdró tín chih carbon tiô tối hdrối sap ing hơnăm 2028. Pôa Hiển ăm ‘nâi, Khu ngăn chiâk deăng ƀă Hyôh kong prâi kong pơlê Dak Lak dế rơtế ƀă mâu tíu pêi cheăng ki ai tơdjâk troh rơtế prôk ƀă kuăn pơlê tung pêt báu kơdroh mơ’no trếo ‘mêi a kong pơlê.

“Pêi báu nôkố hiăng pêi pro mâu túa pơkâ pêi khăng, kơchoh tơvât ƀă dêi rơpó tiô pơkâ dêi kong têa ê, mê gá tơ’lêi hlâu khât. Ki kal má môi cho kuăn pơlê hiăng hlê plĕng, ki pôu râng dêi tơná tung rak vế hyôh prâi ƀă pôu râng dêi hnoăng ƀă pơlê pơla. Pakĭng mê xuân mơdêk châ tơƀrê ‘na liăn ngân, thăm mơdêk pêi châ liăn a môi ƀăng tơnêi”.

Sap ing mâu ƀăng klâng a kơpong ki khăng khoăng, ki pơhlêh sap ing tuăn tơmiât pêi, xúa khoa hok kong ngê̆ troh thăm mơnhông tơrŭm hiăng gum kuăn pơlê pêi chiâk a mâu cheăm kơpong tíu tơkăng kong môi tiah Ea Súp, Ea Bung, Ia Lốp rế hía rế mơdêk ki kơnía lĕm dêi phái. Kố châ ngăn cho troăng prôk krá tơniăn ton, gum kơvâ pêi chiâk deăng kơpong xơpá dêi Dak Lak hmâ, tơƀrê ƀă tơdroăng ki kong prâi pơhlêh ƀă mơdêk ivá tơxup tơbriât tung kơchô tê mơdró.