A mâu cheăm Sơn Hòa, Tây Sơn – mâu kơpong pêt kơtếo kân má môi dêi kong pơlê Dak Lak nôkố hên ƀăng tơnêi kơtếo hiăng troh rơnó ko la xuân ối răng khăng a chiâk. Yă kơtếo chu rơpâ, tơdroăng ki roê hrá, tung pơla kong tôu rế hía rế ó, mơni kô tro on chếo drêng lâi ôh tá ‘nâi pro ngế pêt kơtếo ôh tá tơniăn. Rơpŏng jâ Đỗ Thị Đằm, thôn Tân hiệp, cheăm Tây Sơn ai 2,5 ha kơtếo hiăng troh rơnó ko, tung pơla lối 5 sào hiăng răng khăng, hiăng vâ kơtong, la xuân tá hâi ai pơkâ roê ing hngêi kơmăi xik KCP, tung pơla mê, mâu rơnó hdrối, troh mơ’nui khế 4 mâu rơpŏng kuăn pơlê pêt kơtếo hiăng klêi ko dêi kơtếo.

"5 sào 3 a ƀăng tơnêi kơtếo răng khăng khế 2 hiăng ai vâi roê mê hơnăm kố khế 4 tá hâi hlo vâi lăm roê, êng peăng khu ki séa ngăn tíu pêt kơtếo, vâi thế kôm, drêng lâi ai pơkâ thế lăm chơ ah vâi lăm, nôkố kơtếo xuân hên, kơtếo tro on chếo xuân hên há mê chiâng lăm roê chơ kơtếo tro on chếo, tơkôm drêng ai pơkâ ah mê ngin kô tối. Nôkố á xuân tơkôm xo ôh ti ‘nâi pro tiah lâi”.

Hên kuăn pơlê a cheăm Tây Sơn dế tôu tuăn tơkôm pơkâ roê kơtếo sap ing hngêi kơmăi pro xik KCP. Lối rơpâu hectar kơtếo tá hâi ko rơtế ƀă tơdroăng ki tôu tuăn xâu kơtếo tro on chếo gâk tơkôm xua kong tôu ôh ti xê tơdjâk troh tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê mê ối tơdjâk troh túa pơkâ ‘mâi pêt rơnó kơ’nâi. Jâ Sô Thị Cheo, thôn Tân Thành, cheăm Tây Sơn, kong pơlê Dak Lak tôu tuăn:

“Rơhêng vâ hngêi kơmăi pro tiah lâi rĕng ko, klêi mê pin vêh ngăn gá nếo, mê nôkố dế ko, ‘nâi drêng lâi rak ngăn, hơnăm kơ’nâi ah xâu ôh ti ai klâi vâ kâ ôh”.

Cheăm Tây Sơn ai dâng 3.800 ha kơtếo, tiô riân dâng 220.000 tâ̆n. La troh nôkố bu nếo ko châ 71.000 tâ̆n, châ lối 35% ƀăng tơnêi pêt kơtếo tung tâi tâng cheăm. A mâu cheăm ki ê pêt kơtếo môi tiah Sơn Hòa, Sông Hinh, Đức Bình, Ea Bá... xuân ối tung tơdroăng ki môi tiah mê. Hlo tơdroăng kố, mâu cheăm hiăng pêi cheăng ƀă Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó công nghiệp KCP Việt Nam ƀă Kŏng ti Tơlo liăn kơtếo xik Tuy Hòa pâ thế hngêi kơmăi mơdêk rĕng tơdroăng roê kơtếo dêi vâi krâ kuăn pơlê. Pôa Trần Minh Thân, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Tây Sơn, kong pơlê Dak Lak tối:

“Cheăm vâi ai tơpui ƀă hngêi kơmăi KCP vâ mơdêk rĕng tơdroăng ki roê kơtếo dêi vâi krâ kuăn pơlê, laga nôkố, tơdroăng ki roê kơtếo dêi vâi krâ kuăn pơlê a cheăm tá hâi châ môi tiah tơdroăng púi rơhêng vâ. Tung la ngiâ ah, cheăm pơtối pêi cheăng ƀă KCP mơdêk rĕng tơdroăng roê kơtếo dêi vâi krâ kuăn pơlê a cheăm”.

Mơ’nui hơnăm nah, drêng kơtếo dế tung pơla xông rơdêi má môi mê tro têa lân lu chiâng lŭp tâi tâng. Troh drêng kơtếo hiăng troh rơnó ko, mê ôh tá hlo hngêi kơmăi roê tung pơla kong tôu mơdrăng khăng khoăng ó chiâng pro ki lĕm dêi kơtếo kơdroh hên ƀă chiâng ai hên tơdroăng ki ‘no hrê liăn. Rơtế amê, xik ki ối tung hnôu hên, kơchơ mơdró tê xơpá hlối pro yă kơtếo hơnăm kố chu rơpâ, yă mung mâu ngế cheăng to kơnâ, kuăn pơlê pêt kơtếo hiăng pá mê chiâng rế pá tâ.

Tiô pôa Nguyễn Văn Lộc, Kăn hnê ngăn Khu tơrŭm pêt kơtếo xik Việt Nam klêi kơ’nâi 5 rơnó kơtếo lĕm (ing hơnăm 2020 – 2025), hơnăm 2026 tá kuăn pơlê pêi chiâk ƀă mâu hngêi kơmăi pro xik trâm pá xua kong prâi ôh tá tơniăn ƀă tơdroăng tơbriât dêi tơdroăng roê xo xik ôh tá tro luât.

“Pin tro tơxup ôh tá tơdâng xua mâu túa ki lu lêa tung tê mơdró, xua tơdroăng ki roê xo xik pro tơ’nhiê yă. Rơtế ƀă tơdroăng ki Chin phuh mơjiâng kơnâng hbrâ mơdât tê mơdró vâ pro tơdroăng ki tơdâng tơ’mô mê kơvâ kơtếo xik Việt Nam xuân mơ-eăm xêh tơkŭm ‘mâi mơnhông túa tơrŭm kơtếo xik; mơhnhôk mâu tơdroăng veăng tơpui tối, mơhnhôk mâu ivá mơ-eăm pro tiah lâi mơdêk pêi lo liăn ngân ăm kuăn pơlê ki pêt kơtếo”.

Dak Lak nôkố ai lối 46.000 ha kơtếo, ối má péa lâp tơnêi têa (bu kơ’nâi Gia Lai). Kơtếo ôh ti xê pro kơdroh kơtiê mê ối rak hnoăng ki kal tung mơnhông cheăng kâ, rêh ối pơlê pơla cheăm bêng. Tung pơla tơkôm mâu troăng hơlâ tơbleăng rơdêi sap ing Chin phuh ƀă mâu kơvâ cheăng ki ai tơdjâk tung mơdât roê ‘mot xik ôh tá tro luât, rơtế ƀă mâu troăng hơkâ pêi pro tơdâng tơ’mô, tŭm ivá rơdêi sap ing Khu xiâm ngăn kơmăi kơmok ƀă tê mơdró mê rôh kố, a mâu tíu pêt kơtếo, lối rơpâu ha kơtếo hiăng troh rơnó ko dế răng khăng a klâng.

Cheăng mơdêk ki lĕm, kơdroh yă tê a tâi tâng mâu tơdroăng pêi dế châ pơtối pơkâ mơ’no. Laga, bu krê ƀă tơdroăng luâ rơnó ko, hlối pro tơkâ luâ rơnó xông kân dêi kơtếo, mê ivá mơ-eăm mơdêk ki lĕm hiăng tro pơtê.

Ngế ki pêt kơtếo Dak Lak tơbrêi tơbrêh tơkôm kơtếo rĕng châ ko vâ mâu tơdroăng ki tro lŭp pôi tá tro mơdon sap ing rơnó kố troh rơnó ki ê.