A cheăm Măng Ri, rế hía rế ai hên pú vâi o hơnăm ối nếo pơxiâm mơjiâng tơdroăng cheăng pêt sâm Ngọc Linh. Ngoh A Lêm, đoân viên ối a thôn Long Láy 2, cheăm Măng Ri hiăng kêi pêt lối 400 xiâm sâm Ngọc Linh ing hơnăm 2020. Kơnôm kơdo mơ-eăm mơhriâm, xúa kih thuât, kơdrum sâm dêi ngoh hiăng chiâng dâi lĕm, ai mâu xiâm loăng hiăng châ lâk xo dêi.

Ngoh A Lêm tối ăm ngin ‘nâi, sâm Ngọc Linh cho hdrê loăng ki pá vâ pêt. Sâm ki kố chiâng dâi lĕm pá kơdâm kong loăng ki kân, a tíu ki a’ngêi 1.200 met tơngi klêng. Mơngế ki pêt athế kơhnâ, rơhí rơhó tung tơdroăng ki rak ngăn dêi pôm sâm:

“Ƀă sâm Ngọc Linh, ki kal mê cho athế ai tơdroăng ki kal kân khât, ki pá puât tung tơdroăng ki hriâm tâp ing mâu vâi ngoh vâi nâ, mâu ngế ki hiăng pêi pro ahdrối, mâu ngế ki ƀlêi chiâng ahdrối. Mơhriâm tơdroăng ki rơkê plĕng, veăng mơhriâm a lâm ai mơngế ki hnê, xúa kơxô̆ liăn ki tơná ai ƀă kơxô̆ liăn ki mung vâ kêi pêt hdrê loăng ki kố”.

Dế nôkố, ai hên vâi đoân viên droh rơtăm a mâu cheăm Măng Ri, Tu Mrông, kong pơlê Quqảng Ngãi (ahdrối nah ối tung tơring Tu Mrông, kong pơlê Kon Tum) tơkŭm mơnhông pêi cheăng kâ ing hdrê sâm ki kố. Kuăn pơlê a cheăm kố ối mơnhông pêt mơjiâng tơ’nôm hdrê loăng ki ê, trối kơphế, đẳng sâm (sâm kơxái), thất diệp nhất chi hoa. Hên vâi pú hơnăm ối nếo xúa kơxô̆ liăn ing Hngêi rak liăn ngân ăm kuăn pơlê ki kơtiê xahpá vâ pêt sâm. Ai mâu tíu ki apoăng hiăng vêh mơnhông pêi pro ki tơƀrê, gum ăm mâu ngế hơnăm ối nếo châ tơ’nôm liăn ngân, rak vế tơniăn tơdroăng rêh kâ ối.

Troh nốkố, mâu khu mơdró ối pêt sâm tơrŭm cheăng ƀă mâu ngế hriăn cheăng khoa hok hnê mơhno ‘na kih thuât pêt, rak ngăn ƀă tôh têa, rơvât phon ăm loăng, veăng gum ăm tơdroăng pêi pêt kế tơmeăm dâi lĕm, plâi kơtốu. Pôa Nguyễn An, Kăn pơkuâ hnê ngăn ‘na tê mơdró kâ Kŏng ti tơlo liăn cheăng Vingin tối ăm ngin  ‘nâi, khu mơdró kâ dêi pôa hiăng tŏng veăng gum ăm khu droh rơtăm hbrâ pêi pro mâu tơdroăng cheăng ki mơhriâm ‘na khoa hok –kŏng ngê̆, xúa ki rơkê plĕng dêi kih thuât tung pêi pêt kế tơmeăm:

“Ngin ôh tá xê pơtê to dâng tơdroăng ki gum hdrê báu mê ối rơtế ƀă tơdroăng rơtế ƀă mâu vâi pú tung tơdroăng rak ngăn, rak vế kế tơmeăm. Ngin kô tơbeăng gum mâu vâi pú, ki rơhêng vâ tối, mê cho mâu vâi pú ki hlê plĕng, châ mơnhên tối mâu tơdroăng ki nếo má môi, mâu tơdroăng ki rơkê plĕng, troăng hơlâ ki vâ mơnhông, hriăn plĕng, rơtế amê, cho môi tơdroăng cheăng ki ê vâ veăng gum ăm pú hmâ tơ’lêi hlê plĕng nhên tâ”.

Mơnhông pêt hdrê loăng pơkeăng, tung mê, po rơdâ tơnêi tíu pêt sâm Ngọc Linh cho môi troăng hơlâ ki nếo châ mơnhên tối tung Tơdroăng pơkâ Hneăng hôp kân Đảng ƀô̆ cheăm Măng Ri hneăng hơnăm 2025-2030. Cheăm ối tung kơpong ki ai tơnêi tíu pêt sâm  hên má môi dêi kong pơlê Quảng Ngãi. Dế nôkố, khu kăn hnê ngăn cheăm dế tơveăng gum ăm kuăn pơlê po rơdâ tơnêi tíu, chiâk deăng pêt sâm, tơ’mot khu mơdró kâ mơ’no liăn rôe kơmăi kơmok têng, uâ, pơli, veăng gum thăm mơdêk ki dâi lĕm dêi sâm.

Pôa Phạm Xuân Quang, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Măng Ri vêh mơnhên, mơnhông pêt sâm athế tơtro, achê ƀă tơdroăng kring vế, rak ngăn kong:

“Tơdroăng ki po rơdâ tơnêi tíu, chiâk deăng kô pêi mơjiâng kế tơmeăm vâ krếo thế, tơ’mot khu mơdró kâ, mâu khu ngế ki mơ’no liăn cheăng, uâ, pơli, mơjiâng chiâng kế tơmeăm, thăm mơdêk ki kơnía git inâi dêi sâm Ngọc Linh. Vâ po rơdâ ƀă mơnhông pêi pêt kế tơmeăm, mơjiâng chiâng tíu ki tơtro ăm sâm Ngọc Linh chiâng dâi lĕm, mê kal athế pêt kong, mơnhông pêt hên mâu hdrê loăng mơjiâng chiâng kong ƀă rak ngăn kong. Tơdrêng amê, hnê tối ăm vâi krâ-nhŏng o tung tơdroăng pơkuâ ngăn, rak vế, ngăn kong hnối mơnhông pêt sâm Ngọc Linh ƀă mâu hdrê loăng pơkeăng ki ê”.

A cheăm Tu Mrông, khu kăn hnê ngăn hiăng tơrŭm cheăng ƀă khu mơdró kâ hbru hdrê ăm đoân viên droh rơtăm, ing mê, mơjiâng cheăng pêi ƀă thăm mơdêk ‘na pêi cheăng kâ, pêi lo kế tơmeăm. Troh nôkố, cheăm kố hiăng mơhnhôk châ lối 100.000 xiâm kơphế hdrê ƀă lối 800kg hdrê vâ hbru gum ăm kuăn pơlê. Pôa Võ Trung Mạnh, Kăn pơkuâ hnê ngăn Đảng uỉ cheăm Tu Mrông tối ăm ngin ‘nâi, vâ tơdroăng pơkâ tung Đảng châ chiâng pêi pro păng ‘nâng mê athế mơjiâng túa cheăng ki nhên vâ hnê tối kuăn pơlê pêi pro:

“Khu ki hnê tối ‘na cheăng kih thuât hmâ lăm seá ngăn, hnê tối vâi krâ-nhŏng o pêt, po văng nhâ, rak ngăn sâm Ngọc Linh ing mê vâ veăng gum rak mơjiâng sâm ki dâi lĕm, mơnhông pêt a cheăm. Đảng ủi cheăm Tu Mrông xuân hiăng mơjiâng mâu khu ki mơ mơnêi chu troh a tơrêm kơdrum sâm vâ mơnhên ngăn, hnê tối vâ mơhnhôk hnê tối ăm kuăn pơlê rak ngăn, mơnhông pêt sâm”.

Ing mâu túa cheăng ki nhên, tơtro păng ‘nâng, Tơdroăng pơkâ dêi Đảng tơveăng tŏng gum ăm kơpong kong ngo dêi kong pơlê Quảng Ngãi ôh ta xê pơtê to dâng chêh bro hlá mơ-éa mê ga hiăng chiâng tơdroăng ki ai păng ‘nâng tung rêh ối-cheăng kâ. Drêng kuăn pơlê hlê plĕng, kuăn pơlê loi tơngah ƀă pêi pro, ki xiâm dêi Tơdroăng pơkâ kố hiăng chiâng tơdroăng cheăng ki kân, thăm mơdêk kơpong kong ngo thăm rế krá tơniăn tâ a la ngiâ.