A kơbong pơlât mơngế ki hiăng krâ, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, rêm hâi Kơbong tơdah xo pơlât ing 20 troh 25 ngế ki châi tamo, tung mê dâng 15 troh 20% ngế mot pơlât tung hngêi pơkeăng tung tơdroăng ki ôh tá kâi hiâm, malối cho êi xôu. Ngế ki châi tamo Lê Xuân Bình (75 hơnăm) a cheăm Krông Pač, kong pơlê Dak Lak tro êi xôu mot pơlât tung hngêi pơkeăng tung pơla ôh tá kâi hiâm, ôh tá ai ivá. Ki rơhêng vâ tối, pơreăng êi xôu dêi pôa Bình hmâ vêh tro nếo rêm rôh rơnó pơhlêh. Laga, kơnôm ing rĕng ‘nâi, rĕng lăm khăm ƀă pơlât a Hngêi pơkeăng mê pơreăng châ séa ngăn tơniăn. Ngoh Lê Xuân Đại, kuăn kơnốu pôa Bình, ăm ‘nâi:

“Hyôh kong prâi pơhlêh mê pôa hmâ ôh tá kâi hiâm, pôa hiăng tro pơreăng kố kơtăn kố 6 hơnăm. Túa châi tamo dêi pôa gá veh tro puk pak, xua achê hngêi pơkeăng mê rêm rôh pơreăng vêh tro á djâ troh a hngêi pơkeăng. Ƀok thái pơkeăng tối pâ á êi xôu, troăng hiâm tro kơdât, lăm a hngêi pơkeăng pơlât châ to lâi mê hiăng chía iâ, ôu kâ hiăng lŏn tâ há”.

Xuân tro pơreăng êi xôu la pôa Lê Đống (91 hơnăm) a cheăm Ea Na, kong pơlê Dak Lak gá râ tâ. Hdrối mê, pôa Đống châ mơnhên tro pơreăng êi xôu ƀă châ pơkâ thế pơlât a hngêi la xua ôh tá pêi pro tiô tơdroăng pơlât, tâi pơkeăng pôa ôh tá vâ lăm khăm xếo mê pơreăng vêh tro chiâng râ tâ. Pôa mot pơlât tung hngêi pơkeăng tung tơdroăng ki kơtêi kơtâu têi, ôu kâ ôh tá lŏn, ôh tá kâi hiâm, tơbrêi rơlâi. Jâ Lê Thị Kim Mai, kuăn kơdrâi pôa Đống tối:

“Pôa tro pơreăng kơtăn kố to lâi khế, tro đi đo, lăm khăm ƀok thái pơkeăng ôu a hngêi, môi khế xo pơkeăng môi xôh. Xúa péa khế kố pôa ôh tá vâ lăm xo pơkeăng ôu mê pơreăng chiâng vêh râ nếo.

Tiô ƀok thái pơkeăng Võ Thị Diệu Hà, Kơbong pơlât mâu ngế ki hiăng krâ, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, a mâu ngế ki hiăng krâ, ivá ôh tá ai xếo, tơdroăng ki pơreăng tro a châ hên, pơreăng hmâ châi, rơlâi tung châ, ôh tá nhên, mâu tơdroăng ăm hlo ôh tá hleăng, drêng ‘nâ bu kơ-o iâ lơ tâ hngíu iâ tung châ. Tơdroăng kố tơ’lêi pro ăm ngế ki tamo ƀă rơpŏng hngêi ôh tá vâ hmâng, ôh tá djâ hngêi pơkeăng vâ pơlât. Pakĭng mê, hên mâu ngế ki hiăng krâ ối tro mâu pơreăng môi tiah: nŭm nheăn, êi xôu kơdât troăng hiâm, kơtêi kơtâu têi, pơreăng ‘na plâi nuih lơ dế ôu mâu pơkeăng vâ pơlât mâu pơreăng ki ê xuân pro kơdroh miễn dịch, chiâng tơ’lêi hlâu ăm vi khuẩn, virus châ mot tung châ, tung mê ai pơreăng êi xôu. Ƀok thái pơkeăng Võ Thị Diệu Hà ăm ‘nâi:

“Hâi khế ngế ki tro châi tamo mot pơlât tung hngêi pơkeăng hên má môi cho a rơnó hngíu, rơnó hơngui lơ a rôh ki pơhlêh rơnó mê ngế ki tro mot pơlât xua êi xôu hên tâ. Xua dế nôkố mâu ki tơdjâk ‘mêi gá tơ’lêi chiâng, châ chăn ngế ki hiăng krâ ôh tá hro, ôh tá ai hê̆ miễn dịch tâng vâ pơchông ƀă tiah hmâ”.

Ngế ki hiăng krâ drêng tro pơreăng êi xôu hmâ ôu pâk pơkeăng ôh tá tơƀrê, klêi kơ’nâi hiăng prêi lĕm vâi hmâ ton hâi khế ivá ‘mâi mơnhông lĕm dâi, xua mê, ngế hơnăm hiăng krâ, drêng ai mâu tơdroăng ôh tá tơniăn ‘na ivá, kal djâ ngế mê troh hngêi pơkeăng, rĕng kô pro pơxúa tơƀrê ăm ivá, ai drêng ‘nâ ngế ki tro pơreăng ôh tá kal mot pơlât tung hngêi pơkeăng mê chiâng vâ ối a hngêi pơlât, ôu pơkeăng tiô ƀok thái pơkeăng hnê.

Vâ hbrâ mơdât pơreăng êi xôu ăm mâu ngế ki hiăng krâ, ƀok thái pơkeăng Hà pơchân: pôi tá ăm ngế ki hiăng krâ tro hngíu, malối cho kơdrâ tro hngíu. Rak ăm châ đi đo hơtôu a rơnó hngíu, malối cho a rơnŏng, a nuih ƀă péa pâ chêng. Kal xut xêa mơgtúa lĕm tíu ối, hngêi athế phuâng, rơngiâp lĕm, a rơnó hngíu athế hding mâu tíu ki hyôh châ mot, athế klĭng péa vâ ngôi kơtâk pôi tá châ mot. Koi athế kơxon pơkhom hơtôu. Pôi tá hum têa hngíu, tíu hum pôi tá ăm hyôh châ mot. Ngế hơnăm hiăng krâ pôi tá ôu drôu, ƀiê̆r, hât xua mê cho xiâm kối pro ‘mêi a xôu, pro ôh tá kâi hiâm, hlối pro ai tơ’nôm mâu pơreăng ki ê. ‘Na túa ôu kâ, ngế hiăng krâ kal kâ mâu kế ki ai trếo kơhiâm, tơtro ƀă túa ki kâ mâu kơchâi, plâi ki lĕm vâ ai tŭm vitamin A, C, E, calci, khoáng chất, chất xơ pro ăm ai hệ miễn dịch. Rơnó hngíu athế kâ hên tâ rơnó tôu xua tung châ kơdroh hên ivá hên tâ vâ hnó ăm trếo ki hía. Athế kâ mâu kế kâ ki pế chên, peâk, tơ’lêi liê, kâ iâ la lĕm môi tiah súp, rơhé, mâm, mâu kế kâ ki âp ăm gá tơ’lêi hlâu kâ ƀă hên ki ê. Hriâm tâp ivá tơtro ƀă châ chăn vâ rak ăm châ chăn ai ivá, kơxái hveăn pôi tá tro xiâ, pro ăm mơheăm châ kơtâu lĕm, hiâm mơno tơniăn. Drêng kơ-o iâ, thăm nếo ôh tá kơ-o, ôh tá ai kơhêa, lơ iâ hiâm rĕng tâ tiah hmâ, prôk lăm tơ’lêi tro kơtong, tuăn ngoâ ôh tá păng chôu kal lăm a hngêi pơkeăng vâ khăm, pơlât, cheăng pơlât athế xua ƀok thái pơkeăng pơkâ pôi tá roê xêh pơkeăng ôu, pơlât malối cho kháng sinh xua ôh tá tro liều tơ’lêi pro ‘mêi troh ivá châ chăn.

A mơngế hơnăm hiăng krâ, pơreăng êi xôu hmâ hlo tâ tú rĕng, tơ‘lêi châi troăng hiâm châi râ ƀă hlối hlâ tâng ôh tá teăm pơlât prêi. Vâ hlê nhên tâ mâu tơdroăng pro chiâng rơ-iô ƀă mâu tơdroăng hbrâ mơdât, ƀok thái pơkeăng Võ Thị Diệu Hà, Khoa Lão, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên kô hnê tối nhên. Pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ kô tơmâng.

-Ô ƀok thái pơkeăng, mâu tơdroăng ki xiâm ing lâi pro mâu hơnăm hiăng krâ chiâng êi  xôu?

Ƀok thái pơkeăng Võ Thị Diêụ Hà: Mâu tơdroăng pro chiâng êi xôu a mâu hơnăm hiăng krâ  xuân môi tiah a tâi tâng mâu ngế sap ối kŭn troh mâu hiăng krâ, hmâ ai 4 tơdroăng ki xiâm: mê cho vi khuẩn, virus, xiâm pơreăng ƀă lo theăn. A mâu hơnăm hiăng krâ ai môi tơdroăng êi xôu ki tơviah cho êi xôu xua tro hrik, xua mâu troăng hiâm, hơ’nêh, kéa drêng mơdrá ôh tá lĕm ƀă xuân ôh tá chiâng vâ rak ngăn dêi tơná mê hên ngế hơnăm hiăng krâ chôa hrik ah tro kơtâk xúa mâu têa têa kơhêa kreăng a krôk, têa kơƀêl tung troăng klêa xua mê ki vâ tối dêi vi khuẩn a mâu hơnăm hiăng krâ gá phá tâ tâng vâ pơchông ƀă mâu hơnăm ối nếo xua xiâm ing mê.

Tơdroăng mơngế tro êi xôu troh pơlât a hngêi pơkeăng ai hên túa, ai ngế ki ‘nâ ôh tá râ, ƀok thái pơkeăng kô khăm, tối ăm gá ‘nâi dêi tơdroăng châi klêi mê chêh inâi pơkeăng ăm vêh ôu pơlât a hngêi, séa ngăn tơná rêm hâi la bú to ôu pơkeăng pŭm. La xuân ai mâu ngế ki ‘nâ vâi troh khăm pơlât tung pơla dế râ ó mê ôh tá kâi hiâm, ‘mêi troăng hiâm lơ ai pơreăng tung mơheăm, tơkéa vâ tối vi khuẩn hiăng mot tung mơheăm pro mơheăm chiâng ôh tá lĕm pro ‘mêi troh a kơ koan, ngế ki mê thăm nếo ôh tá châ koi pơlât a khoa ki hmâ pơlât mê thế koi pơlât a khoa hồi sức ki pơlât châi râ, thế ‘măn triăng, ăm hiâm ƀă kơmăi, ai kơmăi kơjo pơlât hên.

-Mâu tơdroăng ki lâi pro chiâng rơ-iô dêi pơreăng êi xôu tâng ôh tá rĕng châ ‘nâi ƀă ôh tá rĕng teăm pơlât?

Ƀok thái pơkeăng Võ Thị Diêụ Hà: Êi xôu ai hên tơdroăng ki pro chiâng chai ki ê, môi tung mâu tơdroăng hmâ trâm kô hlo plế têa kơhêa a xôu, ap-xe xôu, châi ‘mêi troăng hiâm, ngế ki mê ôh tá chiâng hiâm, môi tung mâu tơdroăng pro châi rế ó tâ nếo cho ai pơreăng châ mot tung troăng mơheăm, châi ‘mêi tung mâu kơ koan tung châ, ƀă tơdroăng mê, kơxô̆ mơngế hlâ hên. Xiâm ăm ‘nâi êi xôu a mâu hơnăm hiăng krâ hmâ hlo ôh tá môi tiah mâu hơnăm ối nếo, pơtih a mâu hơnăm ối nếo mê tâng êi xôu vâi tơngê, kơ o, a mâu hơnăm hiăng hên xiâm ăm ‘nâi pakĭng troăng hiâm cho tơdroăng pro châi troăng klêa, ngế ki êi xôu ối hmếo pơ lo hêa, châi klêa, châi klêa pơyâng lo têa, rơlâi rơlo tung châ, pá vâ châ ‘nâi tơná hiăng tro êi xôu. Tơdroăng ki má 2 cho mơngế hơnăm hiăng krâ rế kơdroh ‘na tuăn ngôa, kơdroh hlê, ‘nâi, mê hên drêng ‘nâ vâi ôh tá ‘nâi ki klâi, mâu ngế tung rơpŏng hngêi ôh tá vâ tơmâng ngăn khât kơ mơngế ki châi tamo. Xiâm ki má pái nếo cho mâu hơnăm hiăng krâ ki ai hên tơdroăng châi hdrối tung châ, pơtih kơtêi kơtâu têi, lo nŭm nheăn, ai tơdroăng châi tiô rơnó, lơ rĕng hré. Mê pin athế tăng ngăn vâ ‘nâi kơ mơngế ki châi tamo mê hên tâ, pơtih hlo môi tơdroăng pơ’lêh ki klâi ‘ló nhôm tơviah mê thế djâ pơlât a hngêi pơkeăng vâ ƀok thái pơkeăng khăm, ngăn a hdrối vâ ‘nâi nhên mâu tơdroăng châi ăm mơngế ki châi tamo.

Tơdroăng pơlât êi xôu ăm mâu ngế hơnăm hiăng krâ pá tâ khăm ăm mâu ngế hơnăm ối nếo, xua mâu hơnăm hiăng krâ tung châ ai hên tơdroăng châi - mê tung pơla pơlât tơdroăng châi ki râ pin thế ‘mâi pơ’lêh tâi tâng mâu tơdroăng, tá mâu tơdroăng châi ki hiăng ai hdrối tung châ ngế ki mê. Má péa nếo, cho tơdroăng ‘mâi hơ’lêh kâ trếo kơhiâm ăm mơngế châi tamo xuân ôh tá tro tơ’mô ƀă mâu hơnăm ối nếo, xua mê, drêng lâi xuân kal kơjo kum dêi bok thái pơkeăng hnê kâ trếo kơhiâm, bok thái pơkeăng hnê tối ’na tơdroăng kâ ôu trếo kơhiâm vâ mơdêk ivă mo lĕm ăm mơngế ki tamo vâ tơplâ ƀă mơdât pơreăng.

-Ƀok thái pơkeăng hôm ai hnê tối ki klâi ăm rêm ngế ‘nâi tơdroăng vâ hbrâ ví pơreăng mê?

Ƀok thái pơkeăng Võ Thị Diệu Hà:  Hbrâ mơdât pơreăng cho kal khât, hbrâ mơdât pơreăng hôm tâ pơlât pơreăng, ai hên troăng vâ hbrâ mơdât, má 1 cho troăng hơlâ ôh tá ôu pơkeăng. ‘Na kâ trếo kơhiâm, pơtâp ivá mê mơngế ki châi tamo thế kâ ôu tŭm trếo  kơhiâm, kô chiâng pơtâp ivá ki hrế, chôa pơtâp pơ’lâng, vâ tối thế pơtâp ivá vâ ăm ivá kâi trâm tơplâ mơdât pơreăng. Tơdroăng ki má 2 nếo cho hnê ăm mơngế ki ai tơdroăng châi tung châ ƀă mơngế tung rơpŏng hngêi dêi ngế ki ai tơdroăng châi mê tăng ngăn vâ rĕng ‘nâi hiăng tâ pơreăng ƀă teăm pơlât tơdrêng. Tơdroăng má 3, cho ngế ki ai tơdroăng châi mê thế pơlât dêi tơdroăng châi ki ai hdrối, pơtih pơlât prêi kơtêi kơtâu têi, pơlât nŭm nheăn, tơdroăng mê ngế ki châi mê thế lăm khăm đi đo, khăm rêm khế vâ châ ƀok thái pơkeăng hnê tối ăm ôu pơkeăng pơlât. Vâ tối ai hên ngế ki ‘nâ drêng lăm khăm hlo kơtêi kơtâu têi mê hiăng tơniăn, troăng mơheăm hiăng tơniăn lĕm, kơkốu hiăng mê lôi oh tá vâ ôu pơkeăng xếo, tơmiât tuăn mê ôh tá tro. Drêng ai mâu tơdroăng châi tung châ mê thế ôu pơkeăng pơlât plâ rơxông ối rêh, ngế ki mê chiâng tơniăn tung châ kơnôm ôu pơkeăng. Má 4, thế pâk vaccine hbrâ mơdât pơreăng, xua xiâm ki pro chiâng êi xôu má môi xua ing phế cầu, nôkố ai hên vaccine hbrâ mơdât ai hên túa pơkeăng, ki hên hmâ hlo pro êi xôu, mê thế pâk môi hdrôh a 65 hơnăm tơngi klêng. Pơtối mê thế pâk mơdât pơreăng tơngê kơ-o kơ-ôk, hbrâ mơdât tơngê troh rơnó rêm hơmăm, kố cho ki xiâm pro chiâng êi xôu râ. Hên ngế ki châi tamo kâ trếo kơhiâm rêm hâi, tâng trếo kơhiâm lĕm kô kum ăm ngế ki chai tamo kô ai ivá kâi tơplâ mơdât ƀă pơreăng, tơplâ mơdât vi khuẩn. To mâu ngế ai pơreăng tro nŭm nheăn, châi kơ-kôu, kal thế ôu kâ phá tâ mê ngế ki tro êi xôu nếo kal kâ ôu krê kâ rah kâ tro tiô ƀok thái pơkeăng hnê, ki ê thế kâ tơ’nôm, kâ tŭm mâu khu tơmeăm kâ, pơtih môi tiah đăm, xik, rơmâ thế ai tŭm, kâ kế ai trếo xơ mâu kơchâi hơpê, kâ tŭm vitamin.

-Hôm, mơnê kơ mâu tơdroăng hnê tối ai pơxúa dêi ƀok thái pơkeăng!