Plâi nuih cho ngế ki kal má môi tung châ kuăn mơngế, la hên ngế ôh tá ‘nâi plâi nuih dế tro châi heăng tiô túa ki ôh tá ai kơbố ‘nâi. Môi tiah jâ Vũ Thị Lai (91 hơnăm) a bêng Buôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak, maluâ hơnăm hiăng hên la jâ Lai iâ lăm khăm rêm hneăng ăm dêi ivá, bu drêng troh tung châ tâ hlo ôh tá tơniăn mê jâ nếo lăm khăm. Kơtăn kố 2 hơnăm, jâ Lai châi a nuih, ôh tá kâi hiâm ƀă troh pơlât tơdrêng a Hngêi pơkeăng Đại học Y dược Buôn Ma Thuột. Klêi kơ’nâi séa ngăn apoăng, jâ Lai châ ƀok thái pơkeăng tối tro nhồi máu cơ tim cấp ƀă thế stent động mạch vành – môi tung mâu túa ki xúa kế tơmeăm pơlât ki pâk ‘mot tung troăng mơheăm vâ po rơdâ lơ pro ăm troăng mơheăm ki tro kơdât chiâng phuâng lĕm lơ kŭn tâ. Klêi tâ stent động mạch vành, ivá jâ Lai hiăng chía tơniăn, a nuih ôh tá châi xếo, hiăng kâi hiâm la klêi mê gá chiâng suy tim, rung nhĩ, suy thận, nŭm nheăn mê chiâng mot koi pơlât tung hngêi pơkeăng hên xôh. Jâ Vũ Thị Lai ăm ‘nâi, ki achê má môi, jâ pơlât drêng tung châ gá song, ôh tá kâi hiâm drêng iron a xoăng ôh tá chiâng koi. Ing mê ivá ôh pá hro. Laga, kơnôm châ pơlât krâu a hngêi pơkeăng, mê ivá jâ Lai hiăng chía iâ, kong măng hiăng koi hlâk ƀă châ ôh tá hlo song xếo.

“Hâi ki á troh akố mê klêa gá mơđŭng, khăng, chêng song, ivá ôh pá hro, la klêi kơ’nâi pơlât akố mê nôkố gá hiăng chía, ôh tâ hlo mơđŭng xếo, ivá mo tâ. Mâu ƀok thái pơkeăng akố pơlât krâu khât mê tơdroăng châi tamo xuân hlo pơhlêh hên. Á séa ngăn dêi tơdroăng châi hiăng châ to lâi hơnăm kố, xuân hiăng pâk tơdjêp stent động mạch ăm ivá mo tâ mê ivá nếo châ môi tiah kố”.

Khu tơrŭm ngăn pơkeăng lâp plâi tơnêi riân rêm hơnăm lâp plâi tơnêi ai dâng 17,9 rơtuh ngế hlâ xua châi plâi nuih. Mâu tơdroăng hmâ trâm a plâi nuih cho: động mạch vành, êi plâi nuih, nhồi máu cơ tim, loạn nhịp tim, suy tim ƀă hên ki ê. A Việt Nam, rêm hơnăm ai dâng 200 rơpâu ngế hlâ xua châi plâi nuih, châ lối 33% ngế hlâ, tâp 20 xôh kơxô̆ ngế hlâ xua ŭm tung châ ƀă tâk 10 xôh kơxô̆ ngế hlâ xua tơklô̆m rơxế a troăng. Tơdroăng ki păn rak mâu ngế châi plâi nuih dế rế hía rế tâk hên, chiâng pro pá ăm rêm ngế krê, rơpŏng hngêi pơlê pơla.

Tiô ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện - Khoa Nội tim mạch, Hngêi pơkeăng Đại học Y dược Buôn Ma Thuột, hơnăm 2025, hngêi pơkeăng khăm ăm lối 28.000 ngế châi ‘na plâi nuih, rêm hâi sap ing 90 troh 100 ngế. Pơlât koi tung hngêi pơkeăng dâng 2.800 ngế. Kố cho kơxô̆ ngế pơlât hên, cho tơdroăng ki pôu hngăm ƀă pá ăm kơvâ cheăng khăm pơlât. Hmâ tơmiât tối châi plâi nuih cho mâu tơdroăng châi dêi mâu ngế ki hiăng krâ nôkố ôh tá tro xếo, xua hên hơnăm kố, tơdroăng châi kố hmâ hlo hên a mâu ngế hơnăm ối nếo, ai ngế ki ‘nâ tro nhồi máu cơ tim drêng tá hâi châ 30 hơnăm. Xiâm kối cho kuăn pơlê ôh tá vâ hmâng, ôh tá vâ lăm khăm ivá tiô ƀok thái pơkeăng thế, drêng trâm mâu tơdroăng châi tamo nếo troh a tíu khăm pơlât. Pakĭng mê, rơtế ƀă túa rêh kâ ối ôh tá tro môi tiah hmâ ôu drôu ƀiê̆r, ôu hât, ôh tá vâ pơtâp ivá, piê luâ râ, hmâ tro mâu tơdroăng châi tamo ‘na nŭm nheăn, kơtêi kơtâu têi, hrăng troh măng dế, tuăn ngoâ ôh tá tơniăn lĕm ƀă hên ki ê xuân cho xiâm kối pro chiâng ai tơdroăng châi ‘na plâi nuih. Ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện ăm ‘nâi:

“Tơdroăng châi ‘na plâi nuih ai hên khu châi, hơnăm hmâ trâm sap ing 60 troh 70 hơnăm. Laga ki rơhêng vâ tối achê pơla kố tơdroăng châi plâi nuih rế hlo trâm hên a vâi hdrêng, mâu ngế hơnăm ối nếo, bu tá hâi châ 30 hơnăm lơ pŭn chât hơnăm hiăng tro tơdroăng châi kố. Ai mâu ngế hơnăm ối nếo ki ‘nâi cho tơdjâk xua ing tơxĭn lơ mâu tơdroăng ki ê. Túa châi ‘na plâi nuih ai hên khu, tơdjâk troh plâi nuih môi tiah suy tim, châi cơ tim lơ êi cơ tim. Má 2 cho tơdjâk troh mâu rối loạn nhịp tim, má 3 cho tơdjâk troh tuần hoàn ƀă troăng mơheăm. Pơtih sơ vưã troăng mơheăm, dị dạng troăng mơheăm”.

Tiô ƀok thái pơkeăng chuyên khoa, mâu tơdroăng ăm hlo dêi châi plâi nuih gá ti xê krê ‘na châi ƀă pá vâ ‘nâi a hneăng ki apoăng, tá troh drêng hiăng ‘nâi nhên ah mê tơdroăng châi hiăng mot tung hneăng ki rơ-iêo. Rôh kố tơdroăng pơlât chiâng pá ƀă trâm hên tơdroăng ôh tá mơhúa. Xua mê, rĕng lăm khăm xuân cho tơdroăng ki kal ƀă tơƀrê má môi ƀă mâu tơdroăng châi ‘na plâi nuih. Xua ing rôh lăm khăm kô pro ƀok thái pơkeăng hlo mâu tơdroăng ki tơdjâk troh châi plâi nuih, môi tiah rối loạn nhĭp tim, rối loạn lipid mơheăm, kơtêi kơtâu têi ƀă hên ki ê; hlối rĕng ‘nâi tơdroăng châi ‘na plâi nuih, châi van tim, châi ‘na plâi nuih ăm ngế ki tro.

Tơdroăng châi plâi nuih hmâ hlo mâu ƀok thái pơkeăng chuyên khoa hmâ pơtih trối “Ngế ki kơdê mơngế ôh tá pơ’lok” xua gá ôh tá ăm pin rĕng ‘nâi la gá pro chiâng tơdroăng châi ki rơ-iô. Vâ hlê tơ’nôm ‘na pơreăng mê ƀă mâu troăng hơlâ hbrâ mơdât, pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ tơmâng Ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện - Khoa Nội tim mạch, Hngêi pơkeăng Đại học Y dược Buôn Ma Thuột ing tơdroăng tơpui tơno kơ’nâi kố:

-Ô ƀok thái pơkeăng, nôkố tơdroăng châi plâi nuih rế hên ƀă rơ-iô môi tiah lâi? Mâu tơdroăng ki xiâm pro chiâng châi mê ki klâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện:  “Nôkố tơdroăng châi plâi nuih cho tơdroăng tiô rơnó, hmâ hlo hên a tơnêi têa pin ƀă tung lâp plâi tơnêi. Krê to a Việt Nam, tung pơla ai hên tơdroăng châi tamo, châi plâi nuih cho môi tung mâu khu tơdroăng châi ki ai hên ngế tro, pro chiâng ai tơdroăng châi ki ê xo ah hmôi, pơ’lêh rĕng, tâng ó kô pro chiâng ai tơdroăng châi ki ê nếo ăm ngế ki châi plâi nuih mê. Tơdroăng châi plâi nuih xiâm hmâ hlo hên ki xiâm, tá ki xiâm ing kot mâ, ki xiâm gá xua tâ tú ing mơheăm hdrông hdrê. Mâu pơreăng ki tơdjâk troh xap ing kot mâ mê cho: thông liên nhĩ, thông liên thất, mâu tơdroăng ôh ti dâi ai sap kot mâ (hmâ trâm a vâi hdrêng). Ki hên tơdroăng châi mê pro a plâi nuih cho xua ing kâ ôu, ing tơdroăng rêh ối ôh tá vâ kơhnâ pơtâp ivá. Mê cho lơ kâ hên mâu kế kâ ki hiăng pơchên, hiăng pro lôi, kâ hên têa rơmâ; iâ pơtâp ivá; lơ ôu hên drôu, ƀiê̆r, hât. Ngế ki mê ai tơdroăng châi tiô rơnó môi tiah kơtêi kơtâu têi, châi nŭm nheăn, châi kơkốu la ôh tá vâ pơlât đi đo, ôh tá vâ pơlât mâu tơdroăng châi dêi tơná ai mê cho ki xiâm pro tơdroăng châi plâi nuih rế râ”.

-Ô ƀok thái pơkeăng tâng tơdroăng châi plâi nuih ôh tá rĕng châ ‘nâi mê kô pro chiâng ai mâu tơdroăng châi ki klâi kơ’nâi mê ah?

Ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện: “Tuăn tơmiât tơdjuôm dêi mơngế ki ai tơdroăng châi drêng tâ châi klêi mê nếo lăm khăm. Xuân ai mâu ki ‘nâ tung rơpŏng hngêi ai ngế ki ‘nâ châi plâi nuih mê xuân kơhnâ lăm khăm tơná tiô rơnó, la kố, iâ ngế tê ‘nâi khăm tơná. Vâ tối hên ngế troh a hngêi pơkeăng drêng hiăng ai tơdroăng châi tung châ. ‘Nâ hía ngế ki mê châi a rơtá nuih, pá kâi hiâm, rêh ối rêm hâi ôh tá xê tiah hmâ. Xuân ai ngế ki ‘nâ  troh a hngêi pơkeăng drêng hiăng râ, pro chiâng ai tơdroăng châi ‘mêi troăng hiâm, kơtêi kơtâu têi, mơnhâu ôh tá tơniăn troh ivá thế rĕng tơmâng pơlât tơdrêng.

Tâng tơdroăng châi mê ôh tá rĕng châ ‘nâi, mê tơdroăng rêh ối dêi ngế ki mê kô kơdroh, ngế ki ai tơdroăng châi kô ôh tá chiâng rêh ối môi tiah hmâ, mơ-eăm hiâm drêng pá kâi, ivá pêi cheăng dêi ngế ki ai tơdroăng châi plâi nuih mê kô kơdroh, tối ki ton ta ah dêi ngế ki châi plâi nuih, troh drêng châi ngế ki mê kô thế pơlât koi a hngêi pơkeăng hên hdroh vâ pơlât châi plâi nuih xua pá kâi hiâm châi a rơtá nuih. Hên rôh tiah mê ngế ki châi plâi nuih kô kơdroh ivá pêi cheăng, troh mơ’nui kô hlâ. Ki rơ-iô má môi dêi tơdroăng châi plâi nuih ôh tá môi tiah mâu tơdroăng châi ki ê, tơdroăng châi mê gá ôh tá pơ’lok troh drêng châi ah kô tơ’lêi hlâ”.

-Ô ƀok thái pơkeăng, vâ rĕng châ ’nâi châi plâi nuih, kuăn pơlê thế tơmâng lăm khăm tơná môi tiah lâi?

Ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện: “Vâ rĕng châ ‘nâi tơdroăng châi ‘na plâi nuih ki hdrối thế pơlât mâu tơdroăng châi ki pro tơ’lêi tro, thế khăm ngăn ivá 6 khế môi hdroh lơ 1 hơnăm 1 hdroh vâ pơlât mâu tơdroăng châ ki tơ’lêi tro mê cho kơtêi kơtâu tê, ai rơmâ tung mơheăm, nŭm nheăn. Ƀă mơngế ki ai tơdroăng châi tơ’lêi tro lơ hmâ ôu hât, lơ piê thế lăm khăm a ƀok thái pơkeăng pơlât ‘na plâi nuih vâ châ khăm ngăn mơheăm khăm ngăn ki ê lơ khăm trâu tâ nhên tâ mê nếo.

Ƀă mâu ngế ki châi rơtá nuih, pá kâi hiâm drêng mơ-eăm hiâm thế rĕng lăm troh a hngêi pơkeăng khăm ‘na kơvâ plâi nuih. Pakĭng mâu tơdroăng châi ki chiâng pơlât prêi lĕm hlối môi tiah châi plâi nuih sap ối kŭn, la tơdroăng châi ‘na plâi nuih cho tơdroăng châi tiô rơnó kô tiô ối ƀă ngế ki châi plâ rơxông, xua mê ngế ki ai tơdroăng châi mê thế lăm khăm đi đo, ôu pơkeăng đi đo. Tơdroăng châi ki mê ôh tá xê chiâng pơlât há lơ ôh mê thế khăm séa ngăn pêi pro tro lơ ôh. Tâng ngế ki châi plâi nuih mê ‘nâi rak dêi tơná ‘ló tro mê kô vêh lĕm môi tiah hmâ.

-Tung pơla pơlât ƀă hbrâ mơdât tơdroăng châi ton hơnăm, kuăn pơlê thế pơ’lêh tơdroăng rêh ối ki tiah lâi vâ kâi pơlât prêi tơdroăng châi plâi nuih?

Ƀok thái pơkeăng Nguyễn Trọng Thiện: “Vâ kâi mơdât pơlât prêi ngế ki châi plâi nuih thế rak vế pêi pro tro tơdroăng ƀak thái pơkeăng hnê tối ôu pơkeăng pơlât dêi bok thái pơkeăng, pơ’lêh tơdroăng rêh ối, tơdroăng reh ối thế lĕm tro tung tuăn ngôa, kơhnâ pơtâp ivá, pôi tá ôu hât,  drôu, biê̆r. Tơdroăng châi plâi nuih xua mâu tơdroăng ki tơ’lêi tro mê thế ví mâu tơdroăng ki tơ’lêi tro. Pơtih ngế ki kơtêi kơtâu têi thế pơlât dêi kơtêi kơtâu têi, ngế ki ai rơmâ tung mơheăm thế pơlât prêi rơmâ tung mơheăm ‘nôi, lơ tung châ ai tơdroăng châi tiô rơnó thế pơlât mâu tơdroăng chiâ ki mê ‘nôi hdrối. Ƀă mơngế tung châ hiăng ai tơdroăng châi plâi nuih mê pakĭng pơlât ƀă tơdroăng ôu pơkeăng ngế ki mê kal thế tơmâng troh tơdroăng ôu kâ, pôi tá kâ xăng po, pôi kâ hên po, mơngế Việt Nam pin hmâ kâ xăng po, mê pôi tá râm hên po drêng pơchên kơchâi kâ.

Tâng ôh tá ‘nâi râm hên iâ to kéa lâi gá tro mê thế kơdroh tơdế kơxô̆ ki hmâ râm rêm hâi hiăng hôm. Tung mâu rôh pơchên thế kơdroh (kơdroh mê ôh tá xê ôh tá chiâng kâ) têa rơmâ, malối rơmâ mâu klêa kliâm kơpôu ro chu, thế kâ hên kơchâi ngiât, pôi tá kâ tơpoăng ƀă pôi tá kâ xik, pôi tá kâ kế ki ngeăm. Tâng kâ hên mâu tơpoăng ƀă kâ hên xik, kế ki ngeăm kô pro tâk ki kơdĭng lipid tung mơheăm. Thế kơhnâ pơtâp ivá 30 phut rêm hâi, pơtâp tơtro ƀă ivá tơná. Hmâ hlo vâi prôk chêng, kơtâu, kơ’nŏng kơxái, xah peăng xâk í, ôh tá chiâng tơ’noăng têi luâ kơ ivá tơná”.

 -Mơnê mâu tơdroăng hnê tối ai pơxúa dêi ƀok thái pơkeăng!

Vâ tơmâng ƀai má 5 pó po ngăn akố:

https://vov4.vov.vn/xodang/iva-suc-khoe/totrong-ba-tua-pohleh-dei-todroang-chai-ei-peam-512227.vov4