Achê pơla kố, vâi hdrêng ki tro pơreăng êi peâm mot pơlât a hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên dế hlo tâk hên, ki tôu tuăn má môi cho mâu ngế ki troh a hngêi pơkeăng pơlât drêng pơreăng hiăng pơhlêh chiâng râ. Êi peâm cho pơreăng gá chiâng prêi xêh tâng ôh tá râ, laga ƀok thái pơkeăng tối tơbleăng tiah kố, tâng ôh tá séa ngăn ƀă rak ngăn tro túa, pơreăng xuân ối hmuâ, ki rơ-iêo pro chiâng pơhlêh rơ-iêo ăm ngế hdrêng ki tro. Hlê plĕng nhên tơdroăng mê, drêng hlo kuăn tơngê, êi châi a kơpong tuăn, hên nôu pâ hiăng djâ dêi kuăn troh khăm ƀă pơlât a Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên. Tơdroăng ki rĕng djâ kuăn hdrêng troh tíu khăm pơlât ôh ti xê châ séa ngăn tro, séa ngăn tơdroăng pơhlêh dêi pơreăng mê ối teăm vâ pơlât tâng trâm tơdroăng ki ôh tá mơhúa, kơdroh ki pơhlêh chiâng tơdjâk troh ivá tung xo ah hmôi ăm vâi hdrêng. Nâ Nguyễn Đoàn Phương Dung (ối a bêng Thành Nhất, kong pơlê Dak Lak) tối:

“Kuăn á inâi cho Nguyễn Thùy Bảo An, hơnăm kố muăn 4 hơnăm. Drêng ối a hngêi, muăn tơngê hmân 40 đô̆ ƀă a tuăn muăn êi châi mê á djâ ga lăm khăm. A Hngêi pơkeăng, ƀok thái pơkeăng tối muăn tro pơreăng êi peâm. Á xuân ‘nâi drêng tro pơreăng êi peâm muăn kô trâm mâu tơdroăng môi tiah êi troh a kôa, êi ngoâ, kuăn kơdrâi mê kô tơdjâk troh pâu kuăn mê á ăm muăn koi pơlât a hngêi pơkeăng vâ mâu ƀok thái pơkeăng khăm ngăn, pơlât”.

Laga, pakĭng mâu nôu pâ ki hlê plĕng hbrâ djâ dêi kuăn ‘nĕng troh khăm pơlât mê xuân ôh tá iâ rơpŏng vâi pơlât xêh a hngêi tiô tơdroăng ki ing rôh chal krâ hnê, ôh tá séa ngăn krâu mâu tơdroăng mơhno ăm ‘nâi a ngế hdrêng ki tro pơreăng êi peâm. Mâu tơdroăng ăm ‘nâi dêi pơreăng êi peâm hmâ peăng pá xôp tuăn êi mê nôu pâ ôh tá vâ hmâng. Ai muăn kơnốu pơxiâm vâ kân, êi a tơdrong kơtâ cho túa pơhlêh rơ-iêo hmâ trâm, gá châi, êi tơdrong, tơngê hmân; tâng ôh tá châ pơlât ƀă séa ngăn teăm gá chiâng tơdjâk pro xiâ xĭng têa hong, tơdjâk troh tơdroăng ki mơjiâng kuăn ‘nĕng tung xo ah hmôi. Xuân môi tiah mê, êi pâu kuăn a muăn kơdrâi maluâ iâ trâm tâ la xuân rơ-iêo troh ivá vâ mơjiâng kuăn ‘nĕng tung xo ah hmôi. Pakĭng mê, ai mâu ngế ki ‘nâ gá chiâng êi kôa ƀă ăm hlo cho châi klêa, hêng hêa, êi ngoâ ƀă mâu tơdroăng cho châi ko ó khât, hêa hên, khăng kơbrĕn, ôh tá ‘nâi klâi. La kố cho mâu ngế ki râ châ pơlât a hngêi pơkeăng. Ƀok thái pơkeăng chuyên khoa Đặng Việt Nam – cheăng tung Khoa Nhi Tổng hợp Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, tối ăm ‘nâi:

“Mâu tơdroăng pơhlêh dêi pơreăng êi peâm hmâ trâm a vâi hdrêng tá hâi pâk vaccine, mâu túa ki pơhlêh rơ-iêo gá hên ƀă râ tâ. Tơdroăng ki tro pơreăng êi peâm ôh tá châ pơlât tro túa hmâ trâm mâu tơdroăng ki rơ-iêo mê rơpŏng hngêi lơ ngế ki khăm apoăng ôh tá ‘nâi nhên kô pro mâu túa pơhlêh chiâng râ tâ hmâ pơreăng êi peâm cho pơreăng pro ton hâi khế, pơreăng bu hlo tơngê, êi, châi kơ’nâi mê pơreăng kô tâi, mâu ƀok thái pơkeăng mơhno túa ki pơlât mâu tơdroăng ki pin hlo. Ƀă mâu ngế ki ai túa mơhno ăm ‘nâi ki nếo chiâng tơdjâk troh pơreăng chiâng râ tâ môi tiah êi ngoâ, êi kôa, êi a kơtâ a vâi hdrêng kơnốu. Xua mê, tâng pơlât tro túa, choâ ‘lâng pơreăng gá kô tâi”.

Maluâ pơreăng êi peâm cho pơreăng tơ’lêi tú ƀă pơhlêh chiâng rơ-iêo la nôkố hiăng ai vaccine hbrâ mơdât ki xêt. Mâu ƀok thái pơkeăng hnê pơchân nôu pâ athế ăm dêi kuăn pâk vaccine hbrâ mơdât êi peâm i tŭm, tro hâi khế ƀok thái pơkeăng pơkâ vâ châ hbrâ mơdât pơreăng, kơdroh ki mơni kô trâm pơreăng xuân môi tiah túa pơhlêh chiâng rế râ. Vaccine hbrâ mơdât êi peâm hmâ châ pâk tung pơla vaccine hlối tơkŭm pâk ƀă vaccine lo xêi - êi pêam - rubella (MMR). Tiô tơdroăng hnê pơchân dêi kơvâ ngăn ‘na pơkeăng, vâi hdrêng kal châ pâk tŭm 2 trum: Trum má môi drêng ngế hdrêng hiăng châ 12 – 15 khế ƀă trum má péa drêng ngế hdrêng châ sap ing 4 – 6 hơnăm. Tung pơla ngế hdrêng tá hâi châ pâk tŭm trum, nôu pâ ngế hdrêng athế djâ dêi kuăn ‘nĕng lăm pâk tơ’nôm rế rĕng rế tro. Tơdroăng pâk tŭm vaccine ôh ti xê to rak vế ăm ngế hdrêng mê ối hbrâ mơdât pơreăng tâ tú ăm pơlê pơla a hngêi trung hriâm ƀă kơpong tíu kuăn pơlê ối.

Êi pêam kô chiâng prêi lĕm xêh kơ’nâi sap 7-10 hâi tâng châ pơlât  tro tơdroăng, tung kơxô̆ mơngế  tro êi peâm xuân ai tơdroăng pro chiâng châi ki rơ-iô, kô ton ta troh drêng vâi hdrêng hiăng kân ƀă troh drêng vâi phô̆m xông droh rơtăm ah. Vâ kum mâu nôu pâ hlê nhên ki xiâm, ki ăm hlo, troăng tâ tú xuân môi tiah rak ngăn ƀă hbrâ mơdât ai pơxúa, Khu chêh hlá tơbeăng hiăng ai rôh tơpui tơno ƀă Ƀok thái pơkeăng chuyên khoa II Đặng Việt Nam – cheăng tung Khoa Nhi Tổng hợp, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên.

-Ƀok thái pơkeăng ăm ngin ‘nâi nhên xiâm kối ing lâi pro chiâng êi pêam? Pơreăng kố gá ai mơhno ăm pin ‘nâi ahdrối tơdroăng ki lâi?

Ƀok thái pơkeăng Nam: Êi pêam cho xua virus Paramyxoviridae pro. Virus kố hmâ pro êi pêam a vâi hdrêng sap ing 2-12 hơnăm, hmâ trâm hlo a vâi hdrêng ki hâi châ pâk vaccine mơdât lo xêi - êi pêam - rubella. Troăng tâ tú pơreăng kô ki hên ing troăng hiâm, tơkéa vâ tối tâ tú ing têa hế xơtĕng drêng tơpui. Ngế ki mê mơni tâ tú ing troăng xah hêi tơdjuôm xua pêi mâu tơmeăm krê ki tâ ing têa hế dêi ngế hdrêng ki tro pơreăng. Drêng hiăng tro êi pêam, rôh apoăng ngế hdrêng pơxiâm tơngê, kô tơngê sap 2-3 hâi. Pơreăng mê ah ga kô prêi lĕm xêh, la xuân ai ngế hdrêng ki ‘nâ tơngê sap 5-7 hâi, ngăn tiô kơ ivá gá hôm kâi tơplâ ƀă pơreăng mê há lơ ôh ƀă ‘nâ tung châ ngế hdrêng hiăng ai pơreăng ki ê. Má péa, ngế hdrêng tro êi po pom pá xôp péa pâ keăng, 1 pâ lơ péa pâ, hmâ hlo êi a tŭm péa pâ keăng, êi mê vâi tối êi troăng têa hế, hmâ hlo vâi hdrêng êi po pom 1 pâ lơ péa pâ, êi ing pa kơdâm kơnăng tuăn troh a keăng vâi chiâng tối êi peâm.

-Hên mâu nôu pâ hlo vâi hdrêng tro êi pêam vâi hmâ pơlât ăm hdrêng ƀă mâu pơkeăng tiô chal krâ nah hmâ hnê, mê cho pân hlá nhâ a tíu êi ƀă tơdroăng pil, bliu. Bok thái pơkeăng hôm ai tơdroăng hnê tối klâi ‘na tơdroăng mê?

Ƀok thái pơkeăng Nam: Tơdroăng pơlât ƀă pơkeăng ôu, ngin ôh tá tối ‘na pik pân mâu pơkeăng lơ xúa mâu pơkeăng kơdê pơreăng ƀă tơdroăng pik a kéa tíu ki êi pêam. Xua tâng  tro pơreăng êi pêam la xua êi troăng pá rŏng kơnăng tuăn, ôh tá pro êi ki tâ tú pá kong troh a kéa. Xua mê, tơdroăng pik pân mâu hlá nhâ lơ pik pân mâu pơkeăng ki mơdât êi pá kong ôh tá kal pro. Ai drêng ‘nâ 1 ngế nôu xúa pơkeăng chal krâ nah xo hlá nhâ pân amê, tơdroăng pân pơkeăng hlá nhâ kô pro ki vâ lĕm tíu êi a kéa, la tâng ôh ta krâu kô  chiâng êi kéa, êi kéa lo rơtốu ‘nâ hía chiâng nhôm pơla êi po pom tơdroang châi ki ê ƀă êi pêam, tơdroăng pân hlá kô mơdât, ôh ta ăm ‘nâi kơnó ƀă êi xua áp xe, ah chiâng pro hrá pơlât tíu êi vâ rĕng prêi. Xua mê, nôu pâ pôi tá pân mâu pơkeăng hlá nhâ lơ pân ƀă gak a kơpong tíu êi pêam dêi ngế hdrêng.

 -Drêng vâi hdrêng tro êi pêam, nôu pâ thế rak ngăn pơlât vâi hdrêng môi tiah lâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Nam: Êi pêam cho pơreăng ki chiâng prêi lĕm, ki hên gá pro tơngê. Xua mê, tơdroăng rak ngăn vâi hdrêng cho pro ăm vâi kơdroh tơngê, ăm kuăn hdrêng sâp ếo rơtăng, rơngiâp drêng dế tơngê hmân, ăm ôu têa hên, kô chiâng ăm ôu tơ’nôm pơkeăng mơdât êi vâ kơdroh châi, kum ăm kuăn hdrêng tâ rơngiâp iâ la xuân thế pơlât tro tiô ƀok thái pơkeăng hnê. Tơdrêng amê, nôu pâ thế ngăn tơ’nôm vâ ’nâi hôm lo hêa, tâng lo hêa cho xiâm ki pro êi ngôa xua ing êi pêam, tâng lo hêa hlối châi klêa cho xiâm pro chiâng êi kôa.  Tâng nôu pâ ôh tá ‘nâi nhên ‘na mâu tơdroăng ki hlo mê ‘nâ hía hlo ngế hdrêng ối hmôu rơlâi rơlo, mê thế thâ rĕng djâ kuăn ‘nĕng lăm khăm pơlât a hngêi pơkeăng, châ ƀok thái pơkeăng teăm khăm, ngăn vâ ’nâi xiâm kối ki pro chiâng châi tơdroăng ki ê ƀă kô teăm pơlât tâ.

-Tiah mê ƀok thái pơkeăng hôm ai hnê tối tơdroăng klâi vâ hbrâ mơdât êi pêam?

Ƀok thái pơkeăng Nam: Nôkố pơreăng êi pêam hiăng ai vaccine pâk ăm vâi hdrêng ki hiăng tŭm 12 khế,  mâu nôu pâ ki lâi ai vâi hdrêng hiăng tŭm khế thế djâ hdrêng lăm pak vắc xin mơdât lo sêi- êi pêam -Rubella. Drêng ngế kuăn hdrêng pâk rôh ki apoăng, kơ’nâi 15 hâi tơngi klêng, ivá kuăn ‘nĕng kô châ rak vế 95%, pâk tŭm 2 rôh, ivá kuăn hdrêng kô châ rak vế ta troh 25 hơnăm ah. Tơdrêng amê, drêng troh kong prâi hơ’ leh mêi chiâng tô, pơreăng êi pêam hmâ hlo tâ túa hên tâ, tơ’lêi tâ tú tâ, pôi tá ăm mâu vâi hdrêng ki dế mo lĕm ối achê ƀă mâu ki tro êi peâm, vâ hbrâ mơdât, malối vâi hdrêng pá xôp 12 khế hâi châ pâk vaccine lơ vâi hdrêng ki ai xiâm tơdroăng châi tung châ hdrối mê.

-Mơnê kơ ƀok thái pơkeăng!

Pó vâ ngăn ƀai 3 po akố: https://vov4.vov.vn/xodang/iva-suc-khoe/moheam-oh-ta-kai-kotau-troh-a-ngoa-ba-chou-phut-ki-konia-tung-todroang-polat-reh-am-mau-nge-ki-ko-511628.vov4