Tiô Khu tơrŭm ngăn pơkeăng pơlât lâp plâi tơnêi, hdrêng kot mâ hdrối tâ 37 măng châ ngăn cho kot mâ ôh tá tro khế, kot má pá xôp 28 hơnăm cho kot mâ rế ôh tá tro khế tâ nếo, kơxô̆ ngế hdrêng rêh gá iâ. A Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, hơnăm 2024, Hngêi pơkeăng ai 332 ngế hdrêng kot mâ ôh tá tro khế, châ 29,5% tung tâi tâng kơxô̆ ngế vâi hdrêng ki kot mâ. Hơnăm 2025, kơxô̆ ki kố ăm hlo kơxô̆ ngế vâi hdrêng kot mâ ôh tá tro khế a kong pơlê dế hlo rế tâk hên.

Mơ-êa tơmeăm cho rôh kot mâ ki má pơtăm, drêng kuăn nga bu nếo châ 30 măng tĭng, nâ N.N.T (ối a cheăm Čư̆ Jut, kong pơlê Lâm Đồng) kơdrâ vâ rơnêh kuăn. Nâ châ rơpŏng hngêi djâ tro a Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên pơlât. Akố, nâ châ pơlât ƀă séa ngăn tơ’nôm pŭn hâi mê rơnêh mâ péa ngế muăn, rêm ngế muăn hngăm 1,6kg. Tá 2 ngế pơrá ăm ối tung kơpong rak ngăn krâu dêi hngêi pơkeăng. Nâ T tối:

“Drêng rơnêh muăn, xua muăn ối iâ khế luâ râ mê á tôu tuăn khât. La mơhúa kơnôm ing rak ngăn krâu dêi mâu ƀok thái pơkeăng, hâi kố á châ ngăn dêi kuăn, pin kuăn, ngăn kuăn mo sêi mê á ro khât. Á xuân pơchân mâu nôu drêng mơ-êa ƀă rơnêh kuăn ôh tá tro khế athế tôu tá tôu tuăn ƀă athế troh a tíu khăm pơlât xua amê ai mâu ƀok thái pơkeăng vâi ngăn krâu, rak ngăn vâ ăm kuăn xông kân mo sêi”.

Môi tiah nâ P.T.B. (ối a cheăm Yang Mao, kong pơlê Dak Lak). Mơ-êa rôh apoăng ôh tá hlê plĕng mê nâ lăm troh a tíu khăm pơlât rêm khế vâ khăm ƀă séa ngăn kuăn ngá. Laga drêng mơ-êa châ 31 măng tĭng, nâ châi pơtok ƀă pơchêh têa ki rak kuăn ngá. Nâ châ pơlât a Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên mê rơnêh mâ muăn klêi kơ’nâi mê. Ngế hdrêng mê bu hngăm ai 1,6 kg mê châ ăm ối tung kơbong rak ngăn krâu. Tung pơla pái măng tĭng pơlât, nâ đi đo ối tung tơdroăng ki xâu préa xâu xua muăn ôh tá xê to kot mâ ôh tá tro khế mê ối tro êi troăng hiâm ƀă nhiêm trùng sap ing tơxĭn. Mơhúa, klêi kơ’nâi séa ngăn ƀă pơlât kơhnâ krâ, ivá muăn hiăng pơhlêh. Nâ B ăm ‘nâi: Troh nôkố muăn hiăng châ pơlât ƀă túa ăm tơtit dêi kéa nôu (ối khĕn cho kangaroo).

“Drêng ối a hngêi á tâ châi pơtok, dâng 1 chôu klêi mê á pơchêh têa ki rak kuăn ngá ƀă châ rơpŏng hngêi djâ lăm hngêi pơkeăng ƀă kot mâ muăn hngăm châ 1,6kg. Drêng ối a hngêi á pêi cheăng tiah hmâ, drêng tâ châi pơtok vâ rơnêh kuăn, á tôu tuăn xua muăn kot mâ ôh tá tro khế. Laga, kơnôm châ rơnêh kuăn a hngêi pơkeăng, mê muăn châ mâu ƀok thái pơkeăng rak ngăn krâu pro muăn chiâng rơdêi xua mê á hmiân tuăn tâ”.

Ki khât gá, hên rơpŏng xuân ối tơmiât tiah kố rơnêh kuăn ôh tá tro khế cho “ivá kô ôh tá hro sap ing tơxĭn”, pá kân tiah mâu vâi hdrêng ki ê. Kố cho túa tơmiât ôh tá tro. Hên tơdroăng hriăn plĕng ƀă ngăn tung tơdroăng ki ai khât tung pơlât ăm hlo, tâng châ rak ngăn ivá châ chăn krâu tro pơkâ, păn răk tro ƀă rêh ối tung tơdroăng ki tơniăn lĕm, ki hên vâi hdrêng kot mâ ôh tá tro khế mê vâi gô lĕm mo môi tiah vâi hdrêng ki rơnêh mâ tŭm khế tung mâu hơnăm apoăng. Malối, tơdroăng ki xúa mâu túa pơlât rak ngăn tiô tơdroăng ki rơkê plĕng nôkố môi tiah “kéa tơtit kéa” ƀă dêi nôu (Kangaroo Mother Care) hiăng mơhno tơƀrê gum vâi hdrêng tơniăn ‘na troăng hiâm, ki hngăm ƀă kơdroh tơdroăng ki ôh tá mơhúa pro vâi hdrêng ki kot mâ ôh tá tro khế hlâ. Kố cho môi tung mâu troăng hơlâ ki châ mơhnhôk xúa tung lâp lu a mâu tíu khăm pơlât nôkố.

Pakĭng pơlât ‘na châ chăn, trếo kơhiâm cho kal khât rơtế ƀă tơdroăng ki xông kân dêi ngế hdrêng kot mâ ôh tá tro khế. Klêi kơ’nâi ngế hdrêng chiâng âu, mâu nôu châ mơhnhôk thế ăm kuăn âu têa tôu nôu, vâ ai ivá mo sêi trếo lĕm ai hên khánh theh ƀă tơ’lêi mot tung châ, tro ƀă troăng êak nŭm ki ối kơbâng dêi ngế hdrêng. Pakĭng mê, ối tung tung tơdroăng ki ối iâ dêi khế ƀă ivá châ chăn, ngế hdrêng kal ‘mot tơ’nôm mâu trếo môi tiah calci, sắt, vitamin D lơ ôu hên têa tôu tiô pơkâ thế dêi ƀok thái pơkeăng. Tơdroăng ki ăm kâ tro há lơ ôh bu pro ăm hdrêng piê kân tơ’mô mê ối gum ăm mơnhông ‘na ngoâ ƀă hê̆ miễn yĭch. Rơtế amê, tơdroăng séa ngăn ivá rêm khế cho tơdroăng ki kal. Khăm mâ, tuăn, plâi nuih, tuăn ngoâ tiô rêm hneăng vâ rĕng châ ‘nâi mâu tơdroăng ôh tá tơniăn vâ rĕng pơlât teăm. Ôh tá iâ vâi hdrêng bu hrá séa ngăn hiăng luâ lôi rôh ki kal tung pơlât mâu rô̆i loăng xông kân. Ƀok thái pơkeăng Hoàng Ngọc Anh Tuấn - Ngế xiâm pơkuâ kơbong Hồi sức Cấp cứu Nhi - Nhi Sơ sinh, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên ăm ‘nâi:

“Ƀă vâi hdrêng ki nếo kot mâ, drêng kot mâ ôh tá tro khế mê hmâ tôu tuăn khât xua ngế hdrêng ki mê kô trâm hên tơdroăng ‘na ivá châ chăn xua rơnêh mâ ôh tá tro khế hê̆ troăng i hiâm tá hâi chiâng tâi, ngế hdrêng mơni kô tro mâu pơreăng êi troăng hiâm râ, suy hố hâ̆p tâng ôh tá châ khăm, pơlât teăm tơdrêng, ngế hdrêng mê kô tơ’lêi hlâ. Pakĭng mê, ngế hdrêng kot mâ ôh tá tro ki rĕng kân ƀă ki dâi dêi châ chăn kô ôh tá môi tiah mâu vâi hdrêng ki kot mâ tro khế xua vâi hdrêng kot mâ ôh tá tro khế hmâ tro mâu tơdroăng châi tamo sap ing tơxĭn môi tiah plâi nuih, plôm mâ, klêk tuăn ƀă hên ki ê. Xua mê, drêng ai hdrêng kot mâ ôh tá tro khế, mâu ƀok thái pơkeăng athế pơlât teăm tơdrêng, hồ sức ƀă pơlât vâ kơdroh tơdroăng hlâ ƀă mâu tơdroăng ki ôh tá mơhúa tro ton xŏn”.

Hdrêng kot mâ ôh tá tro khế mơni kô trâm mâu tơdroăng ki ôh tá ‘nhó lĕm ‘na ivá, laga ƀă tơdroăng rak ngăn pơlât tro túa, ai tŭm trếo lĕm, séa ngăn ivá rêm khế ƀă tơdroăng ki păn rak krâu, hên vâi hdrêng kot mâ ôh tá tro khế chiâng xông kân lĕm ivá mo sêi, rĕng kân môi tiah vâi hdrêng ki kot mâ tŭm khế. Xua mê, vâi kơdrâi hbrâ vâ mơ-êa ƀă dế mơ-êa kal lăm khăm, séa ngăn tơdroăng mơ-êa rêm khế tiô hnê pơchân dêi ƀok thái pơkeăng, tâng ai tơdroăng ôh tá tơniăn kal troh a tíu khăm pơlât vâ châ pơlât teăm tơdrêng, pôi tá tơngôu xua gá kô pro ăm kuăn ngá trâm rơ-iêo, malối cho ƀă nôu ki ối kơpong hngế hngo.

Ngế hdrêng rĕng mơhum mâ drêng hâi tŭm khế kô trâm hên tơdroăng ki rơ iô ‘na ivá ƀă hrá kân sap ing mâu hơnăm apoăng. Kơ’nâi kố, Ƀok thái pơkeăng Hoàng Ngọc Anh Tuấn - Ngế pơkuâ Khoa Hồi sức Cấp cứu Nhi - Nhi Sơ sinh, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, tối ‘na tơdroăng hbrâ, ví lơ rĕng  mơhum mâ kuăn ngá drêng hâi tŭm khế, xuân môi tiah vâ hnê tơdroăng rak ngăn ngế hdrêng ki mê  tro tơdroăng. 

-Ƀok thái pơkeăng ăm ‘nâi pế xiâm ing lâi pro chiâng ai tơdroăng ngế nôu rĕng mơhum mâ kuăn drêng hâi tŭm khế ?

Ƀok thái pơkeăng Anh Tuấn: Ai hên tơdroăng ki xiâm pro ngế nôu chiâng rĕng mơhum mâ drêng kuăn ngá hâi tŭm khế.  Apoăng cho xiâm ing tơdroăng rêh ối pơlê pơla, hmâ hlo xúa tơdroăng rêh ối cheăng kâ pá puât, ngế nôu veăng pêi hên tơdroăng cheăng hngăm rêm hâi, ai mâu tíu ‘na tíu ối hyôh kong prâi ôh tá krúa, xua ing mâu trếo pơkeăng pro tơdjâk troh ngế nôu. Pakĭng mê, ngế nôu pá xôp 20 hơnăm mơhum mâ kuăn lơ mâu ngế nôu kơpêng 35 hơnăm, mâu ngế nôu ki tung châ ai tơdroăng châi ki pro chiâng ta tú xuân tơdjâk troh tung pơla mơ-êa kuăn ngá ƀă tơdroăng mơhum mâ kuăn; mâu ngế nôu ki ôu hât, ôu drôu, pak hrik ma tŭi lơ xiâm ai tơdroăng kuăn ngá kơdrâ tơdro. Malối, hmâ trâm a ngế nôu ki tíu mơjiâng kuăn tro kơvê ôh tá lĕm, ‘nâ hía lơ pro ai mâu u xơ, tro tơchiê a tíu mơjiâng kuăn. Ƀă mâu ngế nôu ki hmâ mơhum mâ kuăn, kơxô̆ mơhum mâ kuăn oh tá tŭm khế a rôh ki kơ’nâi kô ai sap 25-50%.  

-Ngế hdrêng rĕng mơhum mâ drêng hâi tŭm khế kô trâm mâu tơdroăng rơ-iô ki klâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Anh Tuấn: Ngế hdrêng ki mơhum mâ ôh tá trŭm khế mâu tơdroăng ki tơ’lêi tro ƀă tơdroăng ki pro chiâng ai tơdjâk xo ah hmôi hên. Sap ing hâi hdrêng mê kot mâ, châ hdrêng ki châ mơjiâng ối kơbâng hâi tŭm hâi krá lĕm mê hdrêng kô tơ’lêi tro hngíu, kơdroh mơheăm, chu kơdroh calci. Hdrêng ki rĕng mơhum mâ hâi tŭm khế, hệ miễn dịch iâ kô tơ’lêi pro hdrêng tro hên mâu pơreăng môi tiah êi xôu, êi kơtôu ngôa, pơreăng tro mot tung mơheăm. Pakĭng mê, troăng hiâm dêi hdrêng ố i kơbâng  hâi krâ, xôu ôh tá tơyeăn kô pro pá ăm hdrêng vâ hiâm, hdrêng chiâng tơ’lêi tâ tú mâu pơreăng pro châi troăng hiâm ƀă tâng ôh tá châ pơlât krâu khât, teăm tơdrêng hdrêng tơ’lêi hlâ. Ƀă vâi hdrêng rĕng mơhum mâ ki hâi tŭm khế, vâi ki pá rơnôa, kliâm xuân hâi kêi... pro ngế hdrêng drêng âu tôu nôu hmâ kơtâk, êi troăng klêa.  Plâi huih a hdrêng mơhum mâ ki haia tŭm khế xuân hâi kêi pro hdrêng tơ’lêi tro châi plâi nuih sap  ing kot mâ. Ƀă môi tơdroăng nếo cho tơdroăng rak ngăn, păn roăng vâi hdrêng ki rĕng mơhum mâ hâi tŭm khế mê kô pá.

-Tơdroăng rak ngăn ngế hdrêng rĕng mơhum mâ ki hâi tŭm khế kal thế tơtrŏng ƀă hlối rơkê tung khăm pơlât. Ƀok thái pơkeăng hôm ai tơdroăng hnê pơchân thế tơtrŏng ti lâi tung tơdroăng ki mê?

Ƀok thái pơkeăng Anh Tuấn: Tơdroăng rak ngăn hdrêng ki rĕng mơhum mâ hâi tŭm khế gá pá, kal thế nhên krâu,  teăm tâi tâng. Tâng hdrêng ki rĕng mơhum mâ hâi tŭm khế, thế ‘nâi la lâi kal xúa tơdrong ki ‘ăm ăm hơtô, drêng lâi thế mơdrâ on, drêng lâi kal thế   drêng troăng veăn... Ngế hdrêng tơ’lêi tro châi troăng hiâm mê kal thế mơhum mâ hdrêng a hngêi pơkeăng vâ ai tŭm tơmeăm pơlât rak ngăn, păn hdrêng. Thế tơtrŏng ƀă ngế hdrêng rĕng mơhum mâ ki hâi tŭm khế cho kal thế tăng troăng mơdât ki tơ’lêi tâ tú dêi pơreăng ăm hdrêng ƀă thế mơdêk túa rak ngăn: “kéa achê kéa ” (Kangaroo Mother Care) vâ hdrêng xông rơdêi lĕm. Vâ hdrêng ki rĕng mơhum mâ hâi tŭm khế mo  lĕm rơdêi, kal thế rak ngăn krâu, kơjo kum mâu tơdroăng rak ngăn ki tơtro ƀă ngế hdrêng, ngăn tiô tơdroăng gá tro, tung châ chăn ki lâi ƀă măng tĭng kuăn ngá tung klêa klêi kot mâ. Klêi hdrêng rĕng mơhum mâ hâi tŭm khế châ pơlât tơniăn ƀă vêh a hngêi, kal thế  rak ăm châ hơtôu, mơdêk ăm gá âu tôu nôu vâ drêh ăm tung châ ai trếo lĕm ăm hdrêng, hlối tơniăn mâu tơdroăng ‘na pâk pơkeăng mơdât pơreăng tŭm hdrêng.

-Tiah mê pro ti lâi vâ ngế nôu ‘nâi dêi tơná kô rĕng mơhum mâ dêi kuăn drêng hâi tŭm khế ƀă ƀok thái pơkeăng hôm ai mâu tơdroăng vâ hnê tối klâi vâ hbrâ mơdât tơdroăng ki mê?

Ƀok thái pơkeăng Anh Tuấn: Ƀă vâi kơdrâi drêng mơ-êa, pakĭng tơdroăng kal pâk mơdât pơreăng tro tiô kơvâ ngăn pơkeăng, kal rak ngăn krâu khât, lăm khăm ngăn kuăn ngá tiô khế ƀok thái pơkeăng pơkâ. Nôkố, tơdroăng khăm ngăn hdrêng hdrối ƀă klêi kơ’nâi kot mâ xuân kum ăm ngế nôu  hên tung pơla dế mơ-êa, tâng hlo tơviah môi tiah lo têa a tíu nŭm, châi klêa, châi xơtếo, tơngê... thế rĕng lăm pôu hngêi pơkeăng khăm ngăn. Pakĭng mê, mâu ngế ki lâi tâng châ hlo tơviah a tíu mơjiâng kuăn tơ’lêi rĕng mơhum mâ kuăn drêng hâi tŭm khế, thế lăm pôu hngêi pơkeăng vâ châ ƀok thái pơkeăng hnê ƀă teăm tơmâng tơdrêng, kơdroh rĕng mơhum mâ kuăn drêng hâi tŭm khế. Vâ ai môi o ngá mo rơdêi lĕm, ngế nôu thế ‘nâi rak ngăn tơná kâ trếo kơhiâm, kơhnâ pơtâp ivá chôa lâng... kô gum tơdroăng kal  tung hbrâ mơdât rĕng mơhum mâ kuăn drêng hâi tŭm khế.   

-Mơnê kơ ƀok thái pơkeăng!

Pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ nếo klêi tâng tơdroăng “Ivá ăm rêm ngế” xua Rơ’jíu Việt Nam - Kơ koăn teăng mâ kơpong Tây Nguyên tơrŭm ƀă Tíu xiâm séa ngăn mơdât pơreăng - Khu xiâm ngăn pơkeăng kong pơlê Dak Lak rah chêh. Ngin kô trâm pó vâi krâ nhŏng o tung rôh kơ’nâi ah nếo.

Tâng vâ tơmâng ƀai má môi pó ngăn akố:

https://vov4.vov.vn/xodang/iva-suc-khoe/hbra-modat-poreang-ei-tung-kotou-ma-a-vai-hdreng-510356.vov4