Nâ Nguyễn Thị Huệ a bêng Thành Nhất, kong pơlê Dak Lak ai kuăn dế hriâm a môi hngêi trung mầm non a kong pơlê. Kơxê drêng xo kuăn vêh, nâ hlo mâ muăn lo ‘nhêa mâ hên tâ mâu hâi ki ê, nâ ngah xêh xua kong prâi ai khía pêi hên mê mâ dêi kuăn chiâng lo ‘nhêa hên. Troh kơxo hâi kơ’nâi, mâ muăn êi iâ, lo ‘nhêa hên, péa pâ kơtôu mâ tơdjêp dêi pó ôh tá chiâng plêk. Nâ Huệ tối:

“Kuăn á drêng gá riu koi a kơxo má hlo péa pâ kơtôu mâ gá todjêp dêi pó ôh tá chiâng plêk. Ngah xêh uăn tro pơreăng êi tung mâ xua hdrối nah rơpŏng ai ngế ki tro tiah mê. Êng cô hnê a hngêi trung mê cô tối măng tĭng hdrối tung lâm ai môi ngế muăn tro êi mâ ƀă hiăng ăm pơtê hriâm ối a hngêi. Á dó xêh muăn hiăng tro tú sap ing mâu pú tung hngêi trung. Á ăm muăn lăm khăm a hngêi pơkeăng pơlât Mâ, ƀok thái pơkeăng ăm pơkeăng kơto mâ 7 hâi. Kơto troh hâi má 4 hlo mâ muăn hiăng chía”.

Tung kuăn ngé (ki rơbông dêi mâ) cho kế ki trâm drêng ai mâu khía mơhot, ngôi kơtâk hên mê chiâng tơ’lêi tro êi, châi mâ. Êi tung kơtôu mâ cho tơdroăng ki êi tung kế ki tâ tá ki rơbông dêi mâ ƀă tung dế pơla mâ aă kơtôu tung dế mâ. Drêng mâu troăng mơheăm ki tơxĭn tung mâ gá êi, gá kô pro pin rĕng ‘nâi, pro mâ chiâng tum khêi iâ. Tiô tơdroăng hnê tối dêi kơbong Khăm, Hngêi pơkeăng pơlât Mâ kong pơlê Dak Lak, êi tung dế kơtôu mâ cho pơreăng ki trâm hlo hên má môi tung mâu túa pơreăng châi mâ, châ dâng tơdế tung tâi tâng mâu ngế ki tro. Pơreăng hmâ tro tung plâ hơnăm la hmâ tro hên má môi cho tung pơla pơhlêh rơnó, drêng hyôh kong prâi kơdrâ pơhlêh tôu lo mêi, mêi lo tôu.

Pơreăng êi tung dế kơtôu mâ ga hmâ tâ a tơrêm ngế, sap ing vâi hdrêng ki nếo kot mâ (pá xôp 28 hâi) troh ngế ki hiăng krâ. Tiô mâu ƀok thái pơkeăng ki pơlât mâ tối ăm pin ‘nâi, vâi hdrêng hriâm mầm non (sap ing 2 – 5 hơnăm) tơ’lêi tro pơreăng, má môi cho xua tíu hriâm tâp, vâi hdrêng ối achê ƀă mâu vâi pú, xúa kế xah tơdjuôm môi tiah kơ’lo ôu têa, kế xah ƀă hên ki ê; má péa, vâi ‘nĕng hmâ pêi mâu tơmeăm ki râng a kŏng, klêi mê lu lit dêi mâ, ‘vi dêi môh, păm dêi hơ’ngrăng kŏng ƀă hên ki ê, tơná vâi ‘nĕng tá hâi hlê plĕng rak vế mơgrúa lĕm dêi châ chăn. Tâng tung lâm ai vâi ‘nĕng tro pơreăng êi mâ, tâng ôh tá klâ ăm ối krê, gá kô tơ’lêi tâ tú ăm hên ngế ki ê.

Êi tung dế kơtôu mâ cho pơreăng tơ’lêi pơlât prêi, laga xuân ối ai mâu nôu pâ ki ‘nâ ôh tá hlê plĕng, hmâ roê xêh pơkeăng pá kong ăm dêi kuăn ôu, kơto pơkeăng, pơlât tiô khôi hmâ vâi krâ nah mê chiâng pro pơreăng chiâng rế râ tâ. Tiô ƀok thái pơkeăng Tạ Thị Vân Anh, Phŏ ngăn kơbong Khăm, Hngêi pơkeăng pơlât Mâ kong pơlê Dak Lak tối ăm ngin ‘nâi, tơdroăng pêi mê gá rơ-iêo khât, tơdjâk troh ki xáu hlo dêi mâ a vâi hdrêng tung xo ah hmôi. Ƀok thái pơkeăng jâ Tạ Thị Vân Anh tối:

''Hên ngế hmâ roê xêh pơkeăng ki ai trếo (Cóc-ti-cô-ít) Corticoid, malối cho tung pơkeăng ai (Dek-xơ-ma-ta-sòn) Dexamethasone, môi tung mâu trếo pro chiâng rế râ môi tiah êi, tơlêa tung dế kơtôu mâ, rế râ tâ troh a xo ah hmôi kô chiâng (Glô-côm) Glaucoma (khĕn cho thiên đầu thống) lơ plôm mâ. Tiô túa pơlât chal krâ môi tiah pêa ƀă hlá yâu, hlá cau, lơ tiê têa tôu nôu tung mâ ƀă hên ki ê cho mâu tơdrăng pơlât ki ôh ta tro. Mâu túa pơlât kố kô ai hên pơreăng ƀă trếo ki pro thĕn, pro mâ vâi ‘nĕng tro tơlêa lơ tro êi xua pơreăng gá chiâng râ tâ nếo”.

Pơreăng êi tung dế kơtôu mâ tơ’lêi tú, ki tơ’lêi má môi cho ing tíu kơ’nâi kố:

-Ing troăng hiâm drêng ối achê ƀă ngế ki tro pơreăng lơ ing mâu têa ki lo ing mâ, têa hế, drêng tơkuâ kŏng ƀă dêi rơpó.

-Ing mâu rôh ki tro tit a mâu kế ki ai pơreăng, lơ virus pro chiâng pơreăng, môi tiah kŏng kuâ a péa, kế kâ, nut tiê a péa khĕn cho cầu thang ƀă hên ki ê.

-Xúa tơdjuôm kế xúa krê ƀă ngế ki tro pơreăng môi tiah kên  xut ngiâ, kế hgiên ko, kơ’lo ôu têa ƀă hên ki ê.

-Ôu kâ, hum roh jiếo têa xúa tơdjuôm trối hum a têa long, têa kroăng ƀă tíu hdoăng têa klê tơdjuôm

-Tơdroăng hmâ pêi pro trối lu lit dêi mâ, ‘vi dêi môh lơ păm hơ’ngrăng kŏng xuân tơ’lêi pro pơreăng châ mot tung châ.

Tiô mâu ƀok thái pơkeăng pơlât tối, pơreăng êi tung mâ tâng rĕng teăm ‘nâi ƀă pơlât tro túa, klêi kơ’nâi ing 7 – 10 hâi, pơreăng kô prêi lĕm, tâng hmôu pơlât xêh, ôu mâu pơkeăng ki ai trếo (Coc-ti-cô-ít) Corticoid mê pơreăng kô rế rơ-iêo môi tiah lo mơheăm, êi, tơlêa kơtôu mâ, tâng pơlât prêi kô chiâng hbáu, tơdjâk troh ki xáu hlo dêi mâ. Mâu ƀok thái pơkeăng pơlât tối pơchân: Drêng hlo vâi hdrêng tro châi mâ, mâu nôu pâ pôi tá pơlât xêh tiô túa ki hmâ pơlât gá rế pro pơreăng thăm chiâng rế rơ-iêo tâ. Tâng ối hngế ing hngêi pơkeăng, athế kơto têa po sinh lĭ Nacl (Na-tri Clo-rua) 0,9% vâ kơto tung mâ 1,2 hâi apoăng ƀă athế troh a hngêi pơkeăng khăm rế rĕng rế ‘ló. Tung pơla pơlât athế ăm hdrêng xúa krê kên xut ngiâ ƀă kế xúa krê dêi ngế hdrêng.

Hbrâ mơdât êi tung kloăng mâ môi tiah lâi? Êi tung dế kơtôu mâ (hmâ tối cho châi mâ khêi) cho pơreăng hmâ trâm tro, la xuân tơ’lêi pơlât prêi. Laga nôu pâ pôi tơgôu, pôi tăng rôe pơkeăng ôu pik pơlât xêh mê thế lăm khăm a mâu hngêi pơkeăng. Xua a mâu vâi ‘nĕng ối kŭn hriâm mầm non ivá ki vâ tơplâ mơdât ƀă pơreăng hâi rơdêi. Tâng lôi ton lơ hmếo pơlât hmâng vâ ôh tá tro pơkeăng kô pro chiâng ai tơdroăng châi ki rơ-iô kơ’nâi ah. Kố cho mâu tơdroăng hnê tối tơbleăng hdrối dêi Bok thái pơkeăng chuyên khoa  I  - jâ Tạ Thị Vân Anh, Phŏ pơkuâ Kơvâ khăm Hngêi pơkeăng pơlât Mâ kong pơlê Dak Lak tối ing tơdroăng kơ-êng kơ’nâi kố:

-Ô ƀok thái pơkeăng! Xiâm kối ing lâi pro chiâng châi mâ?

Ƀok thái pơkeăng Tạ Thị Vân Anh:  “Ki xiâm mê cho:

-Xiâm má môi cho  xua virus, kô cho xiâm ki hlo hên má môi, châ dâng 80%, hmâ hlo xua (A-di-nô-vi-rus) Adenovirus.  Túa ki kô ga tâ tú rĕng ing troăng hiâm lơ drêng tro xơtĕng têa hé, têa môh ngế ki tro pơreăng.

- Xiâm má péa xua ing vi khuẩn, hmâ hlo xua mơheăm tơkŭm lơ ing mâu mơheăm. Hmâ pro hên ‘nhêa mâ ki môi tiah xơtốu.

-Xiâm má pái, xua ing lo thĕn: Mâ kơdrâ tro kơtâk mot kreăng, lơ  kơtâk reăng, xâk kuăn kiâ (hmâ tro krêa tung dế mâ ƀă pro chiâng thĕn ó).

-Xiâm ki mơ’nui cho xua tro tơdjâk, hmâ hlo xua ing trếo pơkeăng, ngôi on, kơtâk lơ ing mâu tơmeăm ki ê tro krêi tung mâ”.

-Pơreăng kô hmâ trâm a pơla ki lâi tung hơnăm ƀă kô pro ăm pin tâ tơdroăng klâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Tạ Thị Vân Anh: “Pơreăng kố hmâ hlo hên ngế tro tung plâ hơnăm, la hmâ hlo chiâng tâ tú hên a pơla kong tô hơ’lêh mêi, sap rơnó tô mơdrăng vâ mot tung rơnó rơxăm (rôh apoăng khế mot hơnăm hriâm nếo) lơ klêi rơnó hơngui vâ lo rơnó tô mơdrăng. Kố cho rôh tơnêi hngiâm kơchoh, tung châ tơ’lêi tro tơngê kơ-o kơ-ôk ƀă virus xông rơdêi hlối.   

Xiâm ki hmâ pro ăm hlo mê: Ki rơbông dêi mâ tum khêi lơ pro tum rơbông iâ; ối tâ kreăng môi tiah ai prê, khĕng kŭn mot tung dế mâ, ối hmôu pơ lo têa mâ, mâ lo ‘nhêa hên, têa rơbông tung ki rơbông mê cho virus, tâng ngăn ai mơngiơk trĭng mê cho xua vi khuẩn, hlối pro êi a kau mâ, kriăng mâ,  cho êi kơpêng mâ, apoăng kơxo má riu koi ối ôh tá xôk, pá vâ kâi plêk dêi mâ xua krêa ‘nhêa mâ hên’’.

-Pơreăng châi mâ  mâ tum khêi a vâi hdrêng gá tiah lâi ƀă ăm hlo kơ’nâi mê pro chiâng châi tơdroăng ki ê ƀă mâu hiăng kân?

Ƀok thái pơkeăng Tạ Thị Vân Anh: Mâu tơdroăng ăm hlo a vâi hdrêng hmâ pro pin hlo nhên tâ mâu ki hiăng kân xua hệ miễn dịch hâi teăm kêi ƀă vâi hdrêng hâi chiâng vâ mơgrúa dêi ngiâ mâ, châ chăn tơná. Pakĭng châi mâ, vâi hdrêng ối tro tơngê iâ mê cho tơngê  ôh tá râ, êi krôk, lo po pŏm a parŏng kơ’năng tuăn. Xua vâi hdrêng hmâ lu lit dêi mâ mê chiâng pro vâi hdrêng châi mâ râ ó tâ.

‘Na pro chiâng châi ki ê tâng pơlât ôh tá tro tơdroăng, vâi hdrêng kô chiâng ai tơdroăng châi rơ-iô tâ mơngế hiăng kân, mê cho:

-Êi tung dế kloăng mâ: Virus mot tung ki prăng kloăng mâ, pro mâ chiâng ôh tá xáu hlo, kô pro chiâng êi, tơlêa kloăng mâ ƀă pro chiâng ai rơhôt tung dế mâ troh ta ah.

-Má péa, pro kloăng mâ ƀă kơmăi, cho tơdroăng ki hlo ai rơbông a tung kloăng mâ, kal thế lêa tah a hngêi pơkeăng vâ pơlât, pik pơkeăng.

-Nôu pâ thế rak ngăn vâi hdrêng ti lâi vâ kơdroh tơ’lêi êi tung dế kơtôu mâ, malối vâi hdrêng dế hriâm mầm non, hyôh kong prâi a hngêi trung tơ’lêi tâ tú dêi rơpó?

Ƀok thái pơkeăng Tạ Thị Vân Anh: Tơdroăng rak ngăn vâi ‘nĕng a hngêi, malối ƀă vâi hdrêng dế hriâm mầm non mê nôu pâ thế:

-Xếo krúa lĕm kơpeăng kŏng: Pơtâp ăm kuăn ‘nĕng hmâ xếo kŏng rêm hâi ƀă kơƀŏng. Kố cho troăng ki vâ mơdât ôh tá ăm tâ tú pơreăng ki xêt má môi.

-Má péa, ôh tá chiâng xúa tơdjuôm tơmeăm krê môi tiah kên xut ngiâ, kế hngiân ko, kơtháu bâu ngiâ dêi vâi hdrêng xuân thế xúa krê ƀă thế roh hrâ lĕm, têng a kong tô rêm hâi.

-Má pái pôi tá lu lit mâ, hnê vâi hdrêng pôi ta lulit mâ, ‘vi môh,  ‘vi, rơkong păm hơ’ngrăngu kŏng.

-Má pŭn athế klâ ối krê pơtân: Tâng ngế hdrêng tro châi mâ, thế ăm ngế hdrêng ki mê pơtê hriâm sap 7-10 hâi vâ tơniăn ivá ăm kuăn ‘nĕng, hlối oh tá tro tâ tú ăm vâi pú tung lâm.

-Mơ’nui thế kơhnâ kơpuih xut lĕm krúa hngêi trăng, kơpuih văng rơtâ tá hngêi, kơdrum, kơhnâ xut mâu tơmeăm xah hêi ƀă ngiâ mâ ki kuăn ‘nĕng hmâ pêi”.

-Mơnê ƀok thái pơkeăng hiăng hnê tối mâu tơdroăng ki ai pơxúa mê.