Kơtăn kố lối 3 hơnăm ngoh A Thương, pơlê Đăk Liu, cheăm Hiếu, tơring Kon Plông ôh tá tơmiât rơpo\ng tơná kô châ pêt kơphế Arabica a tơnêi ai hyôh ki hngiú, xua rơpo\ng hngêi kơtiê oh tá ai liăn rôe hdrê loăng. Phon rơvât hnối oh tá ‘nâi ki klâi ‘na kih thuât pêt kơphế, rak ngăn.

Hơnăm 2015 châ mâu kăn cheăm mơhnhôk veăng pêt kơphế a tơnêi hngíu, roh apoăng ngoh oh tá tơngah to lâi. La kơnôm đi đo châ mâu kăn [o# kih thuât hnê mơhno ing tơdroăng chiâ kloh, rơvât phon troh tơdroăng hbrâ mơdât pơreăng mê kơphế rế ngiât le\m pro oh tá hmiân tuăn.

Ngoh A Thương hâk phiu, rơnó kố nah 3 sao kơphế dêi rơpo\ng hngêi hiăng krí hơnăm ki apoăng. Roh hơnăm apoăng kố, tê hlối dêi a chêk, ngoh hiăng châ xo dêi 3 rơtuh liăn:

‘’Pêt kơphế a tơnêi hngíu hlo xông le\m, dâi khât. Kố nah roh apoăng krí dêi plâi tê châ 3 rơtuh liăn. Kơphế a tơnêi ki hngíu tơ’lêi pêt tâ mâu hdrê loăng plâi hiăng  châ xo dêi liăn’’.

Tơdroăng tơkêa kơjo kum mơdêk pêt kơphế Arabica a tơnêi hngíu dêi kong pơlê Kon Tum pêi tung 7 hơnăm, sap ing hơnăm 2014 troh hơnăm 2020. Mâu rơpo\ng kơtiê, vâ chê kơtiê ki hên cho hdroâng kuăn ngo Rơteăng, Jeh - Triêng lo ing cheăm Đăk Blô, Đăk Man tơring Đăk Glei troh Măng Ri, Ngọc Lây, tơring Tu Mrông [ă tơkâ luâ Pờ Ê, cheăm Hiếu dêi tơring Kon Plông châ to\ng kum tâi hdrê, phon rơvât, kih thuât [ă pơkeăng xoh kơdê ôa hdrong 3 hơnăm apoăng [ă kơlo rêm rơpo\ng sap ing 1 rơpâu troh 5 rơpâu met karê.

Kơdrum kơphế Arabica a tơring Kon Plông xông dâi le\m

Tơkâ luâ ki xahpá [ă tá tơdroăng ki kơmêi lim, oh tá khên roh a poăng, la kơnôm ai veăng mơhnhôk, to\ng kum ing mâu kăn, kăn [o# kih thuât, kuăn pơlê rế loi khât veăng pêi tơdroăng tơkêa kố. Pôa Trương Ngọc Tuyền, kăn pho\ ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê tơring Kon Plông, ăm ‘nâi:

‘’Ki hlê ple\ng dêi kuăn pơlê tung mơnhông mơdêk pêt kơphế [ă mâu hơnăm a poăng pơxiâm tơbleăng pêi xahpá. La troh hơnăm 2015 [ă ki tơviah hơnăm 2016 kơphế hiăng ăm krí xo mê kuăn pơlê hiăng hlê ple\ng trâu ‘na ki tơ-[rê dêi loăng kơphế pro pơxúa ăm kuăn pơlê hiăng hlê ple\ng [ă ai hnoăng cheăng tung tơdroăng pêt, rak ngăn kơphế, xua mê deăng pêt kơphế hơnăm kơ’nâi pơtối tâk  tâng vâ pơchông [ă hơnăm hdrối.

Malối tơdroăng cheăng rak ngăn kơdrum kơphế dêi kuăn pơlê xuân ai hên ki tơ-brê.  Sap ing mê loăng kơphế a kong pơlê kố rế hên xông rơdêi le\m’’.

Troh nôkố kơ’nâi 4 hơnăm tối tơbleăng, hiăng ai 4 rơpâu 108 rơpo\ng kơtiê a pái tơring Đăk Glei, Tu Mrông [ă Kon Plông dêi kong pơlê Kon Tum pêt châ lối 1 rơpâu ha kơphế a tơnêi hngíu. Tung mê, tơring Đăk Glêi lối 340 ha, tơring Tu Mrông 630 ha [ă tơring Kon Plông lối 230 ha.

Ki khât ga ăm hlo, kơphế Arabica pêt a tơnêi hngiú tơtro [ă kơpong tơnêi ki a ‘ngêi sap ing 1 rơpâu troh dâng 2 rơpâu met mê kơxo# kơphế rêh châ lối 95% [ă xông rơdêi le\m. Rôh krí kơphế kố nah, 130 ha kơphế chếi ki hiăng 4 hơnăm hiăng châ krí, riên rêm ha sap ing 10-12 ta#n plâi ối drêh, lối 230 ha pêt hơnăm má pái, châ xo sap ing 5-7 ta#n tung môi ha.

Môi xiâm loăng kơphế Arabica a hơnăm má pu\n

Pôa Trần Văn Chương, Ngế pho\ pơkuâ ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê dêi Kon Tum ăm ‘nâi, tung hơnăm kố mâu tơring cheăm kô pêt nếo lối 500 ha pê klêi tơdroăng pơkâ cho kum 4 rơpâu 570 rơpo\ng kơtiê [ă vâ chê kơtiê pêt châ 1 rơpâu 600 ha kơphế. Pak^ng mê, tơdroăng mơjiâng khu pêi cheăng tơru\m [ă mơjiâng inâi mơdró vâ mơdêk ki pơxúa dêi loăng kơphế Arabica  a tơnêi hngíu dêi kong pơlê hiăng châ tơmiêt nhên a hdrối:

‘’Khu ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê xuân hiăng mơdêk tơdroăng mơjiâng mâu tôh pêi cheăng tơru\m, khu pêi cheăng tơru\m mê tơru\m [ă mâu khu mơdró ing tơdroăng pêi pêt troh krí têng [ă tê mơdró. Chiâng tơdroăng pêi pêt kơphế ki pơxúa mơdêk dêi loăng kơphế. Troh nôkố hiăng ai kơpong pêt kơphế kân. Tơdroăng kố pin thế mơjiâng inâi. Thế mơjiâng inâi kơphế chếi tung kơpong Peăng mâ hâi lo Trường Sơn pro ti lâi vâ mơdêk ki pơxúa dêi loăng kơphế.

Tơdrêng [ă tơdroăng kum rơpo\ng kơtiê, vâ chê kơtiê pái tơring kơpong peăng mâ hâi lo dêi tơring Đăk Glei, Tu Mrông [ă Kon Plông hiăng pêt kơphế Arabica a tơnêi hngíu ki ai pơxúa, kơnâ liăn hên hluâ tâ kơphế Robusta, kong pơlê Kon Tum xuân dế chôa mơjiâng kơpong pêt túa kơphế kố [ă tơnêi ki pêt ai dâng 3 rơpâu ha. Vâ tơdroăng tơkêa mơdêk pêt kơphế a tơnêi hngíu châ kong pơlê Kon Tum tơbleăng pêi tơ-[rê cho rôh pơxiâm ki kal, tơkêa kô kum rơpâu rơpo\ng kuăn pơlê, rơpo\ng chê kơtiê  hdroâng kuăn ngo Rơteăng, Jeh - Triêng hluăn ing kơtiê krá ton xo\n.

Khoa Điềm chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng