Troăng kân [ê-tông rơdâ 3 met 5 tung dế kơdrum kơphế nếo kêi pro đeăng ing Vi [an cheăm Đăk Ngọc, tơring Đăk Hà troh a pơlê Đăk Kdem ăm pin hlo le\m ro. Drêng kong hngíu hâi má mơ’nui hơnăm, nâ Hoàng Thị Viết, hdroâng kuăn ngo Nùng thâ rơvât po, [ôt ngot, râm tơ’nôm nhâ ho\m ăm mâu kơchâi kâ tiô khôi vâi krâ nah.

Plâ 23 hơnăm hiăng luâ sap ing hâi tiô dêi mâi ing Cao Bằng mot a Đăk Kdem tăng tơdroăng rêh, cheăng pêi, Têt hơnăm ki lâi nâ Viết xuân hbrâ rơnáu mâu kơchâi kâ ki phá tơ-ê dêi hdroâng kuăn ngo Nùng. Nâ tối cho vâ kơdroh iâ hiâm tuăn pâ pơlê xiâm, xuân cho rế vâ tơbleăng troh vâi krâ nho\ng o tung kơtâu ‘nâi:

‘’Mâu kơchâi kâ tiô khôi vâi krâ cho kơ-[ăn yó kố, kơ-[a\n khaoh  kố, hơ’nêh chu têng a drá peăng, hơ’nêh mâm pro tung klêa chu kố. Tơdroăng pro mâm chu têng a drá on mê pin thế kúa tâi xâk, râm po klêi mê tâm dâng pái chôu, kơ’nâi mê xo ‘măn tung ki d^ng. Xo ing ki d^ng mê kơtúa ‘măn a ‘ngêi. Kơtúa ‘măn a’ngêi dâng môi péa chôu, tơkôm hiăng x^ng têa mê ‘mâi on ăm ai ngôi vâ têng a kơpêng drá peăng. Mê tối cho hơ’nêh chu têng ngôi on, têng pa pêng drá on’’.

Ối ‘nân ôu têa chếi tô, xú ho\m dêi reăng kơphế, châ kâ kơ-[a\n ki kơhiâm hâi Têt dêi vâi krâ roh nah hdroâng Tày, Nùng pro ing tơxông xú ho\m, pôa Nông Văn Ngay, kăn pơkuâ thôn tối ăm ‘nâi, pơlê Đăk Kdem ai 94 rơpo\ng kuăn pơlê [a\ lối 500 pơ’leăng mâ mơngế. Kơdrâm má môi cho vâi krâ nho\ng o Rơteăng ai 65 rơpo\ng. Pơtối mê cho mơngế Xuăn 23 rơpo\ng ki ê cho vâi krâ nho\ng o Bơhnéa, Tày, Nùng, Thái, Mường.

Môi tơdroăng ki má môi a Đăk Kdem mê cho, tâi tâng mâu rơpo\ng pơrá ngăn dêi pó môi tiah nho\ng o xiâm, ôh tá pơrah ngế peăng Hdroh, mơngế peăng Kơnho\ng [a\ tơdroăng nhuo#m pâ mê thăm rế tơru\m tâ mê, thăm rế krá tơniăn. Pôa Nông Văn Ngay tối tiah kố:

‘’Rêh ối rơtế tung môi thôn ai hên vâi krâ nho\ng o hdroâng kuăn ngo rơtế rêh ối, ai hên tơdroăng ki tro ki ‘ló. Ki tro ‘ló cho hên khôi túa, vêa vong ki le\m tro. Châ trâm tơpui tơno, kơ-êng dêi rơpó hên. Tơdroăng rêh ối ai trâm tơpui tơno dêi rơpó mê châ hriâm hên tơdroăng ki le\m tro. Tơdroăng rêh ối ki lâi pin thế rak vế khôi túa phá dêi tơná mê cho ối rak vế ki tơchuôm cho veăng tu\m tơdroăng tung pơlê. Á sôk ro ‘nâng dêi tơná rêh lối 20 hơnăm kố, mê rêh ối [a\ dêi rơpó tơru\m môi tuăn hiâm, hên ngế xuân hâk vâ ‘nâng’’.

Têt hơnăm kố ngoh A Điệp, hdroâng kuăn ngo Rơteăng [a\ nâ Vị Thị Hương, hdroâng kuăn ngo Thái tơku\m po tơbâ 18 hơnăm hâi pơkoăng. Hâi nếo hmâ, nâ châ môi tuăn dêi péa pâ vâi krâ-nho\ng o rơpo\ng hngêi mê ối châ tâi tâng kuăn pơlê Đăk Kdem môi tuăn. 18 hơnăm ing kơpeăng ko\ng ôh tá ai ki klâi, mê nôkố on veăng prếi hiăng ai tu\m kế tơmeăm khoăng, ing kơdrum kơphế, rơxế to, kơmăi kum tung pêi chiâk pêi deăng, rak ngăn tơmeăm pêt hiăng ai tâi tâng.

Mơhé iâ mơngế tối ngoh pêi cheăng hôm ‘nâng, la [a\ on veăng ngoh A Điệp xuân ôh tá tơpui lo pá kong, laga kơbố xuân ‘nâi on veăng prế kố cho um méa ki le\m dêi Đăk Kdem. Tơdroăng pâ nhuo#m hiăng kum nâ Vi Thị Hương ing môi ngế droh hdroâng kuăn ngo Thái pơlê xiâm a Thanh Hóa chiâng mế ki kơhnâ khât pêi viâ tung rêm tơdroăng cheăng dêi hdroâng kuăn ngo Rơteăng a Tây Nguyên. Nâ Vi Thị Hương tối ăm ‘nâi:

‘’Apoăng pro mế xuân ôh tá hâi ‘nâi ki klâi, hên kế tơmeăm á ôh tá hmâ. Ing mê nah troh nôkố xuân hiăng châ môi chât to lâi hơnăm xuân hriâm [a\ dêi rơpó. Nôkố xuân hiăng ‘nâi 80% há. Pro mế a kố Têt troh, rơnó Hơngui hiăng vêh rêm kế tơmeăm pơrá ai rôe môi iâ. Hbrâ tu\m têk kơ-[a\n tơxông, ki kố ki mê, ai tâi tâng.

Têt Tây Nguyên ai kơ-[a\n tek [a\ prông tơxông. A kố ôh tá ai pleăng kế tơmeăm ăm jâ pôa, laga á pro tiô khôi hmâ á, mê lăm a hngêi jâ pôa. Têt troh, rơnó Hơngui vêh thế ai kơxuô kế tơmeăm khoăng ăm vâi krâ jâ pôa péa pâ, rêm pâ môi iâ kế tơmeăm khoăng’’.

{a\ ngoh A Điệp, vâ châ tơ-[rê tung tơdroăng mơnhông mơdêk cheăng kâ tung rơpo\ng, rêm hơnăm pêi lo liăn châ hr^ng rơtuh liăn tiô ngoh thế ‘nâi tơmâng, hriâm túa ki rơkê tơtro tung pêi chiâk deăng ing mâu hdroâng kuăn ngo nho\ng o rêh tơdjuôm tung pơlê:

‘’Tâng ôh tá ai nho\ng o peăng kơnho\ng tơru\m dêi pó mê pêi cheăng kâ cho pá ‘nâng. Á hriâm kơ-êng nho\ng o Xuăn há, mê nôkố tơdroăng rêh ối hiăng chía niân iâ. Nah tá hâi châ trâm kuăn pơlê peăng kơnho\ng [a\ châ trâm mơngế Xuăn mê pêi cheăng kâ pá ‘nâng. Pơtih loăng plâi, mơnăn păn mê pin păn chu, í, peâp. Tâng ôh tá trâm nho\ng o hriâm tâp dêi rơpó túa ki rơkê tơtro mê ôh tá chiâng pêi ki klâi. Xuân kơnôm tơru\m [a\ dêi rơpó mê nếo ‘nâi túa pêi cheăng kâ’’.

A Đăk Kdem sôk ro má môi cho mâu hâi Têt tiô khôi hmâ hdroâng mơngế. Bu kal lăm tâ tá pơlê, lăm pôu rơkâu Têt mâu rơpo\ng mê hiăng lăm ing peăng hdroh troh peăng kơnho\ng. Ôh tá ai ki klâi sôk ro tâ drêng  châ ôu drôu xiâm, kâ hơ’nêh chu pôh, tơxông prông dêi mơngế Rơteăng, Bơhnéa tâ ki xăng ngeăm kơhiâm dêi kong ngo Tây Nguyên, pơtối châ kâ kơ-[a\n khaoh, kơ-[a\n yó, tơxông pế tung hdro ki hơ-oh hyôh, hơ’nêh mâm chu têng a drá peăng, lạp xưởng, chah lu\m tung hlá krui [o\ng, tơpăng chôu pế hơ’nêh í [a\ hía hé…tâ ki kơhiâm tơ-ê dêi kơchâi mơngế Tày, Nùng, Thái, Mường peăng kơnho\ng. Rêm kơchâi kâ, rêm túa drôu ôu drêng kong hơ’lêh rơnó pro vâi tâ thăm le\m ‘nâng tung châ.

Tung hâi apoăng dêi hơnăm nếo, kuăn pơlê Đăk Kdem tơdah nho\ng o troh rơkâu Têt vâi krâ kuăn pơlê, mê cho pôa Trần Đình Trọng, Kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Ngọc. Tơdroăng dêi hơnăm ton, hơnăm nếo vâi hơ’muăn dêi pó ôh tá kâi tâi. Tơdroăng ki châ hên mơngế tối troh [a\ tơpui tơno cho tơdroăng ‘na mơdêk pêi lo liăn ngân hên, ki dâi le\m dêi lối 600 ha loăng plâi ton hơnăm, ki hên cho kơphế, kơxu. Klêi mê túa pơkâ cheăng kum mâu rơpo\ng kơtiê vâ re\ng hluăn ing kơtiê krá tơniăn.

Pơtối mê, pôa A Jin krâ pơlê mơngế Rơteăng pơkâ thế ‘mâi rơnêu kuât dêi pơlê, pôa Trần Đình Trọng, tối ăm ‘nâi:

‘’Tung hơnăm nếo cheăm pơtối mơhnhôk [a\ po rơdâ mâu tơdroăng, troăng hơlâ nếo vâ ăm vâi krâ, nho\ng o thăm tơru\m cheăng [a\ ki rơhêng vâ tối, kal athế kum dêi rơpó tung mơnhông pêi cheăng kâ. ‘Na pêi chiâk deăng dêi pơlê thăm tơru\m pơla hên mâu rơpo\ng vâ mâu rơpo\ng mơngế hdroâng kuăn ngo ai hnê dêi pó túa ki rơkê tơtro, kum dêi rơpó tung pêi chiâk deăng vâ mơdêk tơdroăng rêh ối xuân môi tiah thăm ru\m môi tuăn dêi kuăn pơlê’’.

            Khoa Điềm chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng