Pêi chiâk deăng đi đo châ pêi lo kế tơmeăm ki mơnhông mơdêk má môi dêi kơpong Tây Nguyên. {a\ tung mâu kế tơmeăm mơnhông tung pêi chiâk deăng kố, kơphế đi đo ối má môi, [a\ tâi tâng [a\ng deăng kơphế lâp kơpong châ dâng 570 rơpâu ha, châ 90% lâp tơnêi têa ‘na [a\ng deăng [a\ 94% ‘na pơ’leăng kơphế. Pêi lo kơphế robusta dêi Tây Nguyên châ pái xôh tâng pơchông dêi lâp plâi tơnêi (2,5 ta#n/ha tâng pơchông [a\ 0,8 ta#n/ha), hên kuăn pơlê pêi chiâk deăng pêi châ 7 ta#n/1ha. Kơphế pêi pêt ai mơnhên lâp plâi tơnêi a Tây Nguyên tâk hên tung 5 hơnăm hiăng hluâ, tung mê, Dak Lak tâk ó má môi, [a\ lối 44 rơpâu rơpo\ng veăng pêi, [a\ng deăng tâk troh 64 rơpâu ha. Kơphế cho kế tơmeăm ki mơnhông mơdêk ó má môi dêi kơpong Tây Nguyên, dế mơhnhôk mâu khu mơ’no liăn, ki má lối cho kum liăn vâ vêh pêt mâu [a\ng kơphế hiăng krâ; mơ’no liăn mơjiâng pro rơchôa, long hno têa, kum loăng kơphế kâi hbrâ ví kong prâi ôh tá tơniăn [a\ mơ’no liăn uâ mơdiê thăm cheăng ki dâi khât, mơdêk ki kơnâ xuân môi tiah inâi dêi kơvâ kơphế tung kơchơ lâp plâi tơnêi.

Ki pơxúa dêi tơdroăng pêi chiâk pêi deăng Tây Nguyên cho tiu, [ă deăng pêt tiu dâng 60 rơpâu ha, tung mê ai vâ chê 40 rơpâu ha dế ai plâi, châ xo 61% tiu tung lâp tơnêi. Tung mâu hơnăm la ngiâ, drêng 21 rơpâu ha tiu ki u ối hiăng ai plâi, tiu dêi Tây Nguyên kô tâk hên, veăng pro tơdroăng cheăng pêi [ă mơdêk pêi lo tơmeăm ăm kuăn pơlê, mơdêk kế tơmeăm tê ăm kong têa ê, mơdêk cheăng kâ [ă pơtối djâ tiu Việt Nam châ tơniăn ối má môi tung lâp plâi tơnêi. La tơdroăng tơxup pêt tiu hên, tơkâ tơdroăng pơkâ, pêt pá gong kơpong pơkâ [ă pêt ki [ối dêi rơpó, pro chiâng ai hên kuăn pơlê ko ‘nhiê dêi loăng plâi (tâi tơnêi, tâi têa) oh tá hlê tối khoa hok, rơvât phon hên, xôh pơkeăng kơdê ôa hdrong tâng ôh tá châ séa ngăn kơtăng kô pro oh tá tơniăn ăm kơvâ pêt tiu Tây Nguyên. Deăng pêt tiu Tây Nguyên hiăng tơkâ luâ tơdroăng pơkâ troh hơnăm 2020 mê Tây Nguyên kô ôh tá tơ’mot khu ‘no liăn to\ng kum po rơdâ kơvâ cheăng kố.

Kế tơmeăm ki mơnhông pơtối mê dêi Tây Nguyên cho kơxu, ai vâ chê 260 rơpâu ha, pêi lo châ 200 rơpâu ta#n, châ 19% lâp tơnêi têa. Kơvâ kơxu nôkố dế mơnhông, drêng kố yă tâk lối châ péa xôh tâng pơchông a hơnăm 2015. Laga, klêi kơ’nâi môi pơla ya\ chu rơpâ, kơvâ kơxu a Tây Nguyên dế kal hên kơxo# liăn vâ mơjiâng pro hngêi trăng, troăng klông, mơhá liăn ăm mâu ngế pêi cheăng, mơ’no liăn rôe kơmăi kơmok, pế, têng, mơdiê kơxu. Tung mê, bu krê to a kong pơlê Gia Lai ai 30 rơpâu ha kơxu nếo châ kúa xo chhá, mâu khu tê mơdró kal mơ’no liăn tơtro vâ mơjiâng hngêi trăng, troăng klông, mơhá liăn ăm mâu ngế kúa chhá dâng 15 rơpâu ngế, kơxo# liăn mơ’no châ rơpâu rơtal liăn.

Xuân [ă tơdroăng pêi chiâk deăng, ôm hyô Tây Nguyên xuân cho tíu ai hên tơmeăm khoăng, [ă tơdroăng ôm hyôh kong prâi tơniăn le\m má môi tung lâp tơnêi têa, môi tiah kong ngo Lang Biang-Đà Lạt (Lâm Đồng) têa ngêa lâm lâp lu, kong ngo Dak Lak to kong tô khía, kơpong Măng Deang Kon Tum ối to kong kế. Ki tơ’mot dêi Tây Nguyên ối mâu tơmeăm khoăng ki vâi ô eăng tung lâp tơnêi têa [ă lâp plâi tơnêi, môi tiah reăng Đà Lạt, Kơphế Buôn Ma Thuột - Sâm Ngọc Linh [ă  tơdroăng mơhno túa le\m tro Cồng chiêng Tây Nguyên - mơhno túa le\m tro dêi tơmeăm khoăng kơnía git dêi kuăn mơngế, môi tơdroăng po mơd^ng, mơđah rêi prôa hơdruê [ă kơ’râu xuâng.

Mơhé ai kế tơmeăm mơnhông hên, laga ôm hyô Tây Nguyên tá hâi mơnhông tâi khât. Pak^ng pơlê kong kơdrâm Đà Lạt, môi inâi lâp plâi tơnêi ki ô eăng sap ing lối 50 hơnăm hdrối nah, Tây Nguyên tá hâi ai tơ’nôm inâi ôm hyô nếo ki le\m má môi. Kơpong ôm hyô ngăn kong kế nhâ loăng Măng Deang châ ăm tơmối ‘nâi troh sap ing 10 hơnăm hdrối nah, [a\ tơdroăng hâk vâ mơ’no liăn dêi hên khu tê mơdró, nôkố xuân tá hâi châ tơ-[rê khât. Mâu khu mơ’no liăn cheăng tối, tơdroăng ki ôh tá châ tơ-[rê dêi Măng Deang mê cho mơ’no liăn tá hâi tro, bối dêi pó; khu mơ’no liăn cheăng tá mơnhông ki kơnâ ôm hyô môi tiah pói vâ. Mơ’no liăn bố bối, môi tiah, pro ôm hyô a kố dêi Tây Nguyên ôh tá tơtêk. Ki Tây Nguyên kal mơhnhôk mơ’no liăn cheăng vâ mơnhông mơdêk ôm hyô, ôh tá xê to kơxo# liăn mê cho athế ai tơmiât, thế phá tơ-ê, môi tiah khôi túa le\m tro ‘na rak vế, xúa dâi chêng koăng tung tơnêi têa.

Tơdroăng ki sôk ro [ă kơvâ ôm hyô Tây Nguyên cho a Lâm Đồng hlối ai tơ’nôm môi tơdroăng tơkêa bro ki nếo, [ă tâi tâng kơxo# liăn ‘no lối 1 rơpâu rơtal liăn, a cheăm Lát, tơring Lạc Dương, Lâm Đồng. Kố cho tơdroăng tơkêa bro mơjiâng Ko\ng viên pơtối rak vế kuăn kiâ kong Tây Nguyên [ă tâi tâng tơnêi mê 490 rơtal dollar [ă tâi tâng tơnêi 490 ha, cho tung kơdrum kong ilâng Bidoup – Núi Bà [ă kơpong nhâ loăng kân Langbiang. Tơngah tơdroăng tơkêa bố kô ai túa pêi pro ki tơviah, phá xêh, vâ Lâm Đồng tối krê, Tây Nguyên tối tơchoâm, kô ai tơ’nôm môi tíu ôm hyô ki kân, tơ’mot hên ăm kơpong tơnêi Tây Nguyên tối tơchoâm, ai tơ’nôm môi tíu ôm hyô ki kân, tơ’mot hên ngế mot ôm hyô a kơpong tơnêi kố, pơtối rak vế ki pơxúa tơ-[rê ki kong kế ai hlâu, veăng mơnhông cheăng kâ rêh ối, hlối veăng pro tro tâ tơdroăng cheăng pơtối rak vế nhâ loăng kong têa.

Châ pơxúa hên túa, laga xua kuăn pơlê rêh ối tơprâ tơpru\ng, tíu prôk lăm pá puât, Tây Nguyên ôh tá tơ’lêi ‘na troăng prôk. Tiô Khu hnê mơhno Tây Nguyên, [a\ tơdroăng tơmâng phá tơ-ê dêi Đảng, Tơnêi têa, troh nôkố hên troăng prôk a kơpong hiăng châ mơ’no liăn pêi kêi đeăng, pro hơ’lêh ngiâ méa dêi kơpong, môi tiah troăng kân Hồ Chí Minh kơpong tơkâ hluâ Tây Nguyên, troăng kân kơxo# 14, troăng kân kơxo# 19, 20, 28 [a\ hía hé, mâu tơraih tơ-[ai: {uôn Ma Thuột, Liên Khương [a\ Plei Ku hiăng pro tơ’lêi hlâu vâ pơto tơmối kơpong Tây Nguyên, troăng prôk xo\n vâ chê 40 rơpâu km, to troăng kơxu a mâu troăng ki xiâm hiăng pro tơ’lêi hlâu tung tê mơdró, prôk vêh [a\ mơhnhôk mâu khu mơ’no liăn cheăng troh [a\ Tây Nguyên.

Maluâ ối trâm hên xahpá, la vâ tối, tơdroăng tơ’mot ‘no liăn cheăng Tây Nguyên hiăng mot rôh ki tơ’lêi, drêng tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng, tíu ki pêt loăng plâi dêi kơpong Tây Nguyên, hiăng pơtối xông rơdêi. Tơdroăng pro tơ’lêi hlâu ăm khu mơdró tơkâ luâ xahpá, mơnhông mơdêk tê mơdró rôh apoăng châ tơ-[rê. Tung hơnăm 2017, kơxo# khu mơdró mơjiâng nếo châ 3000 khu mơdró, tâk 14%. Mâu khu mơdró hiăng hbrâ pơtối rak vế ki tơ-[rê, tí tăng [ă po rơdâ, mâu khu mơdró hiăng pêi [ă xúa kơmăi ki dâi le\m tung pêi chiâk deăng [ă choâ lâng hmâ [ă tơdroăng cheăng kâ, veăng tơru\m kâ [ă lâp plâi tơnêi. Nôkố lâp tung kơpong ai lối 20 rơpâu 300 khu mơdró dế pêi cheăng.  

Tơ’lêi hlâu ‘na tơdroăng hơ’lêh ivá tơbriât cheăng kâ, tê mơdró râ kong pơlê, mê PCI châ mâu kong pơlê tơmâng tro tơdroăng, ki tơbleăng ‘na mâu kế tơmeăm khoăng ki tơ’lêi hlâu mơnhông dêi kơpong, mơhnhôk mơ’no liăn cheăng [a\ hnê mơhno dêi mâu kơvâ tung thăm tah lôi mâu tơdroăng pá puât vâ mơhnhôk mơ’no liăn cheăng tung tơnêi têa [a\ kong têa ê mơ’no liăn cheăng a Tây Nguyên. Môi tơdroăng ki tơ’lêi ki ê cho tơdroăng ăm mung liăn, hngêi arak liăn hiăng po rơdâ tơdâng tơ’mô, teăm tơdrêng. Hneăng hơnăm 2011 – 2015 mơnhên tơdroăng mơdêk ó rơdêi dêi kơxo# liăn mơ’no a Tây Nguyên. Tâi tâng kơxo# liăn mơ’no 5 hơnăm châ 265 rơpâu rơtal liăn, châ péa xôh tâng pơchông hneăng hơnăm 2006 – 2010. Hên tơdroăng tơkêa bro ki kân, kal má môi châ mơjiâng pro, po rơdâ tơtro tiô pơkâ mơ’no.

Ki tơ-[rê dêi mâu tơdroăng tơkêa ‘no liăn cheăng tung mâu hơnăm hiăng luâ a Tây Nguyên hiăng veăng mơdêk cheăng kâ rêh ối mâu kơpong tung kong pơlê. Tâng riên 5 hơnăm (2010-2015) dêi lâp kơpong châ vâ chê 7,2% tung hơnăm. Tung mê, kong pơlê Kon Tum châ mơdêk tơ-[rê tâng riân hên má môi 8,3%, kong pơlê Dak Nông tâk 8%, mâu kong pơlê Gia Lai 7% [ă Lâm Đồng châ 7,6%. Hơnăm 2018 kong pơlê Dak Lak pơkâ mơ-eăm pêi châ xo tâi tâng kơxo# liăn ngân tơnêi têa pơtối châ xo môi tiah hơnăm 2017 ai 5 rơpâu rơtal liăn, ki pơxúa tâi tâng kơxo# vâ chê 51 rơpâu 500 rơtal liăn, ki mơdêk cheăng kâ ing 7,8 troh 8%. Mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên xuân pơkâ ing tơdroăng mơdêk 7,5% troh 8%.

Vâ pêi pro tro mâu tơdroăng pơkâ cheăng kâ-rêh ối, sap ing apoăng hơnăm 2018, mâu kong pơlê dế tơku\m pêi mâu troăng hơlâ ton hơnăm ‘mâi mơnhông cheăng kâ vâ mơdêk pêi lo hên kế tơmeăm [ă krá tơniăn, ‘nâi kơd^ng liăn, hbrâ mơdât kâ kơluâ, mơhriê liăn tê kơtê, mơjiâng khu kăn iâ ngế la pêi cheăng tơ-[rê, mơdêk hnoăng cheăng dêi ngế pơkuâ xiâm kơ koan, tíu pêi cheăng tung mơnhông mơdêk cheăng kâ. Pak^ng mê, mâu tơdroăng to\ng kum khu mơdró, mơdêk ‘no liăn cheăng châ mâu kong pơlê tơmâng pêi pro khât. Rơnó hơngui dế troh, rơnó rơngiâp pêng lâp lu, Tây Nguyên pơtối mơnhông mơdêk rế tơ-[rê.

Gương prế A Sa Ly tơplôu [ă tơbleăng