Tung mâu hâi apoăng rơnó Hơngui nếo ai hên tơring dêi kong pơlê Kon Tum hiăng sôk ro lo lăm pêi cheăng apoăng hơnăm. A cheăm kơpong hơngế hơngo Đăk Pxi, tơring Đăk Hà, ai lối 700 rơpo\ng vâi krâ hdroâng kuăn ngo Rơteăng rơtế chu a klâng kui tah trâp, hno têa, rơnêu 4 rơchôa long têa a mâu pơlê: Kon Kơ La, Kon Pâo, Long Đuân [ă Đăk Kroong. A mâu troăng kân drô thôn [a\ lo a kơpong pêi chiâk deăng, vâi krâ tơku\m ok meăn [ê-tông tơ’nôm mâu troăng hơlâ [a\ rơnêu mâu troăng ki tro tơ’nhê.

Tối ăm ‘nâi ‘na tơdroăng lo lăm pêi cheăng apoăng hơnăm tung cheăm, jâ Y Dim, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Pxi, tối:

‘’Pơla hdrối kố nah, tơdroăng tơdah Têt a cheăm ngin sôk ro, môi tuăn, tơniăn le\m. Cheăm hiăng tơku\m po ăm vâi krâ môi rơnó Têt phâi tơtô, ôh tá ai tơdroăng klâi ki tá tro. Hâi kố, lâp cheăm hiăng pơxiâm lo lăm pêi cheăng, vâi krâ a mâu thôn pơlê bố bố xuân kơhnâ veăng mơjiâng pro troăng kân, kui tah trâp drô hno têa, hbrâ rơnáu têa vâ pêi klâng, vâi krâ nho\ng o a mâu thôn ki ê tơku\m pơchoh tơnêi vâ teăm pêt, xuân ai mâu vâi krâ lăm a chiâk deăng lâk dêi pôm.

Lo lăm pêi chiâk pêi deăng apoăng hơnăm kố vâi krâ sôk ro ‘nâng, tâi tâng mâu thôn pơrá veăng tu\m, pêi kơhnâ khât. Pói tơngah hơnăm nếo kố, vâi krâ tung lâp cheăm kô pêi cheăng kâ mơnhông mơdêk, phâi tơtô tâ hơnăm nah’’.

Rơtế [ă kuăn pơlê tung lâp tơnêi têa, vâi krâ hdroâng mơngế Bơhnéa a pơlê Kon Brung, cheăm Ayun, tơring ‘Mang Yang dế mot tung rơnó pêi chiâk deăng nếo [a\ pói vâ môi hơnăm tơ’lêi hlâu, pêi châ kế tơmeăm hên. Ngoh Đinh Mơk, mơngế pơlê Brung tối ăm ‘nâi, klêi kơ’nâi Têt, rơpo\ng hiăng tơku\m dêi pó lo lăm pêi cheăng a rơnó Xeăng tô:

‘’Klêi kơ’nâi Têt rơpo\ng á kô lo lăm pêi chiâk pêi deăng, rak ngăn dêi pôm, klâng báu [a\ hía hé. Rơpo\ng á xuân môi tiah vâi krâ kô mơ-eăm pêi cheăng, pêi chiâk pêi deăng, mơnhông mơdêk cheăng kâ vâ kơdroh kơklêa. {a\ pâ rơkâu vâi krâ nho\ng o lâp tơnêi têa a mâu pơlê mo sêi têi ‘răng, hơnăm nếo pêi cheăng châ tơxông tơtêk’’.

Drêng sôk ro, phiu niu rơnó Hơngui troh lâp pơlê, rơpo\ng Nôu Naly, ối a [uôn Jang Pông, cheăm Ea Huar, tơring {uôn Đôn, kong pơlê Dak Lak hiăng xing xoăng dêi pó tơdroăng cheăng vâ lăm ngăn klâng, lăm a chiâk. Nôu Naly tối, thế kơhnâ pêi cheăng nếo ai tơdroăng rêh ối niân, phâi tơtô:

’’Klêi kơ’nâi kâ Têt mê troh hâi má 3 Têt cho pơxiâm lăm klâng lơ lăm a chiâk deăng. Kơbố ai chiâk deăng mê lăm chiâk deăng, kơbố ki ai klâng mê lăm klâng vâ ‘mot têa tung klâng, râng ‘nêk lăm hâi apoăng hơnăm. Hơnăm nếo á pói vâ hên tơdroăng ki nếo, pói vâ rơpo\ng á, mâu kuăn ‘ne\ng châ hriâm troh tá tui lui, vâi krâ đi đo ru\m môi tuăn, kum dêi pó tung tâi tâng tu\m tơdroăng, pói trâm tơdroăng le\m [a\ mơnhông tơtêk tung hơnăm nếo’’.

{uôn Ko\ Êmông, cheăm Ea Ktur, tơring }ư Kuin, kong pơlê Dak Lak ai lối 95% hdroâng mơngế Rơđế [a\ tơdroăng cheăng xiâm cho pêi chiâk deăng. Klêi kơ’nâi mâu hâi Têt phâi tơtô, kuăn pơlê akố thâ [a\ tơdroăng rêm hâi [a\ mâu pơkâ ăm môi rơnó nếo, môi tiah tôh têa ăm kơdrum kơphế, tróu tah tơkâng, mơ’no liăn rơvât phon, pôa Bri, mơngế Rơđế a [uôn Ko\ Êmông tối:

‘’Hiăng klêi Têt, rơpo\ng á pêi mâu tơdroăng tiah hmâ môi tiah tôh kơphế, xôh pơkeăng kơdê nhâ tung 7 sao klâng. {a\ kơphế rơpo\ng á ai lối 1 ha 4,  xua hên kơphế hiăng krâ mê tung hơnăm kố nah châ iâ mê Têt hiăng klêi á lo pêi, tróu tơkâng, rơvât phon, xôh pơkeăng kơdê ôa hdrong’’.

Rơpo\ng jâ nôu Loan, a [uôn A, pơlê kân Ea Súp, tơring Ea Súp, kong pơlê Dak Lak hiăng rơtế dêi [ă rơpo\ng hngêi lo a klâng pui nhâ klâng rơnó Xeăng tô. Jâ pói vâ kong prâi hơnăm kố kô tơ’lêi vâ loăng plâi pêi lo châ hên, tơdroăng cheăng kâ rơpo\ng châ mơnhông tâ:

‘’Hơnăm kố nah, kong prâi ôh tá tơniăn le\m to lâi, khía mơhot kân hên ‘nâng, drêng báu dế xiu mê ai khía, pro lơleăng  kơtong tâi tâng. Pói vâ hơnăm nếo kong prâi tơ’lêi hlâu, vâ klâng ôh tá tro tơdjâk, châ hên báu tâ. Mot hâi má 3 Têt hiăng pơxiâm lăm a klâng vâ pui nhâ, ‘mot têa mot tung klâng [a\ kơ’nêi kơpôu há’’.

‘’Pêt loăng plâi iâ hâi vâ păn roăng loăng plâi ton hâi’’ pêt tơvât loăng plâi iâ hâi hlối pêt kơphế [a\ păn ro cho túa pêi ki rơpo\ng pôa Siu Mêl, hdroâng kuăn ngo Jarai, a pơlê Pêt, cheăm Chư Jôr, tơring Chư Pah, kong pơlê Gia Lai, mơnhông mơdêk cheăng kâ, hluăn ing kơtiê [a\ mơ-eăm chiâng kro mơdro\ng. Nôkố [a\ 3 ha chiâk deăng, rêm hơnăm rơpo\ng pôa pêi lo liăn châ hên. Pôa Siu Mêl tối:

’’Mot hơnăm nếo, á kô mơ-eăm hriâm tâp, tí tăng mâu túa pêi xúa khoa hok kih thuât tung mơnhông mơdêk pêi cheăng kâ châ tơ-[rê tâ. A lâi ai xúa khoa hok kih thuât, châ tơ-[rê cheăng kâ mê á lăm troh amê vâ hriâm [ối. Mâu tơdroăng klâi á ‘nâi [a\ [ối tuâ hlối dêi tung cheăng kâ a rơpo\ng hngêi vâ châ tơ-[rê, hnê ăm vâi krâ tung pơlê pêi tiô há, pro tiah lâi châ pơxúa cheăng kâ ăm rơpo\ng hên tâ’’.

Klêi kơ’nâi mâu hâi pơtê Têt, vâi krâ pơlê Cam, cheăm Đăk Smar, tơring K[ang, kong pơlê Gia Lai, xuân dế mot rơnó pêi chiâk pêi deăng hơnăm nếo. Rơtế [a\ mâu loăng plâi hmâ pêi dêi vâi krâ nah cho báu, pôm, tung pơla achê kố, vâi krâ dế pêt tơ’nôm mâu loăng plâi ton hâi, môi tiah: kơphế, tiu vâ mơdêk pêi lo liăn. Môi tiah rơpo\ng ngoh Suil, pơlê Cam, tung hơnăm nếo kố, rơpo\ng ngoh kô hriâm kih thuât vâ mơnúa pêt kơphế tung [a\ng tơnêi chiâk ai 2 hectar:

’’Hơnăm kố, á kô pêt kơphế, pêi chiâk deăng [a\ pêi báu klâng vâ mơnhông cheăng kâ. Mơ-eăm hriâm túa ki rơkê tơtro, kih thuât pêi ing mâu ngế ki ê, ing mâu ko\ng ti po lâm hnê kih thuât a pơlê vâ mơdêk pêi lo liăn, tơniăn tơdroăng rêh ối tung rơpo\ng hngêi. Kơ’nâi Têt á kô mơ-eăm pêi cheăng, pêi chiâk deăng’’.

Hơnăm hiăng hluâ, hên vâi krâ hdroâng mơngế K’ho a thôn K’Rèn, cheăm Hiệp An, tơring Đức Trọng, kong pơlê Lâm Đồng hiăng ‘nâi pêi pêt kơchâi drêh, reăng tiô troăng pêi chiâk deăng xúa kơmăi kơmok rơxông nếo, xua mê tơdroăng rêh ối, cheăng kâ mơnhông tơtêk. Tiô pôa K’King,krâ pơlê tối, têt tiô khôi hmâ vâi krâ cho roh vâ rêm ngế tơku\m xah hêi, ôu kâ ai tu\m mơngế [a\ phâi tơtô. Laga mơhé phá tơ-ê ‘na tơdroăng pêt kơchâi – reăng, xua mê tơdroăng rak ngăn, tôh têa thế pêi pro tiô pơkâ. Sôk ro rơnó Hơngui tơdah Têt kêi đeăng rêm ngế thế lo lăm pêi cheăng:

’’Klêi kơ’nâi 3 hâi Têt cho thế rak ngăn tơdroăng pêi cheăng kâ dêi rơpo\ng. Ki má lối cho tơdroăng thế pơtối pơchoh tơnêi vâ pêt nếo kơchâi hơlât, pêt prá, su hào, kơte\m, tômat [a\ hía hé. Mê cho mâu tơdroăng ki vâi krâ pin thế pêi, ôh tá châ pơtê, tá mâu hâi t^ng xuân athế pêi, klêi kơ’nâi lăm khôp a kơxo má thế lăm a chiâk deăng. Ai pêi mê nếo ai kâ, môi hơnăm pêi lo liăn ai ngế châ lối 100 rơtuh liăn, ki má lối cho tung roh Têt. Vâi krâ hiăng ‘nâi xúa khoa hok kih thuât tiô nho\ng o kăn [o#, hnê mơhno túa pêi, ing hdrê, túa pêt, rak ngăn troh xúa pơkeăng, phon rơvât’’.

Hơnăm 2018 kố, pơlê kân Ea Tling, tơring }ư Jut, kong pơlê Dak Nông mơ-eăm châ mơnhên kơchơ ki mơdró tơ-[rê. Sap apoăng hơnăm, khu pơkuâ Đoân viên, droh rơtăm pơlê kân Ea Tling hiăng mơhnhôk tơdroăng mơgrúa troăng kơpho#, pro troh lâp pơlê pơla tơchuâm ivá rak vế tơnêi tíu, hyôh kong prâi. H’Oanh {uôn Krông, kăn pơkuâ hnê ngăn Đoân droh rơtăm pơlê kân Ea Tling, tơring }ư Jut tối ăm ‘nâi:

‘’Klêi kơ’nâi to lâi hâi pơtê Têt, Đoân droh rơtăm tơku\m po văng mơgrúa krúa le\m troăng pơlê, kơtâu. Á xuân cho ngế ki pơtâng tối ăm droh rơtăm [a\ vâi krâ nho\ng o thế đi đo rak vế tơnêi tíu, hyôh kong prâi, hngêi trăng, plông troăng tơná ăm krúa le\m, vâ ví tro tâ pơreăng [a\ tơdrêng amê xuân rak vế dêi châ chăn ví tơdroăng tro châi tamo’’.

VOV Tây Nguyên 

A Sa Ly tơplôu [ă tơbleăng