Mâu hâi achê Têt Lo hơnăm nếo Mậu Tuất ai khía kong hngíu a peăng kơxo má, kơhâi kong tô lâp mâu pơlê dêi kong pơlê Dak Lak. Ngoh Y Thơm Niê, kăn pơkuâ [uôn Jung Hai, cheăm Ea Yông, tơring Krông Pa] tối ăm ‘nâi, tá hâi la lâi kong prâi ôh tá tơniăn tung pêi chiâk deăng môi tiah 2 hơnăm achê kố.

Mơ’nui hơnăm 2016 apoăng hơnăm 2017 mâu roh kong mêi tá tro rơnó hiăng pro lối 150 hectar plâi sâu riêng hiăng châ krí dêi vâi krâ nho\ng o [uôn Jung Hai [a\ cheăm Ea Yông răng hlâ, pro vâi krâ nho\ng o kơdroh pêi lo liăn lối hr^ng rơtuh liăn môi hơnăm. Pơtối mê cho khía mơhot kân roh má 12 a hơnăm 2017 [a\ mâu roh kong mêi ôh tá tro rơnó pơtối mê, loăng plâi ki pêi lo liăn hên má môi dêi cheăm kô hía he\ng tâi.

Laga, [a\ tơdroăng to\ng kum kơhnâ khât dêi mâu kih sư, kăn [o# kih thuât, kuăn pơlê [uôn Jung Hai, cheăm Ea Yông hiăng rak ngăn kơdrum loăng plâi dêi tơná. Hơnăm 2017, vâ chê tơdế kơxo# rơpo\ng a [uôn Jung pêi lo sap 400 rơtuh liăn troh lối 2 rơtal liăn. Pôa Y Thơm xuân châ liăn hên, mơjiâng pro hngêi lối 4 rơtal liăn vâ tơdah hơnăm nếo Mậu Tuất.

Ngoh tối ăm ‘nâi, châ tơ-[rê tiah kố hiăng mơhnhôk vâi krâ mơ-eăm tơkâ hluâ pá puât, khên tơnôu hơ’lêh nếo vâ châ tơ-[rê tâ mê nếo.

‘’Khu pơkuâ xêh thôn ngăn loăng plâi sâu riêng cho loăng plâi ki xiâm pêi lo liăn hên. Xua mê, hơnăm kố tâi tâng mâu thôn pơlê tơku\m mơ’no liăn pêt loăng plâi sâu riêng [a\ mâu hdrê loăng plâi ki ê ki kơnâ liăn, môi tiah: plâi [ơr Booth.

Pak^ng mê, vâi krâ xuân ôh tá hiêt rak ngăn dêi loăng kơphế [a\ hên loăng plâi ki ê rơtế pêt tung môi [a\ng deăng vâ mơdêk pêi lo liăn’’.

Khía mơhot kân roh má 12 hơnăm 2017 cho roh khía mơhot ki tơdjâk troh Tây Nguyên râ ó tá hâi chói hlo, pro tro lu\p hên tung pêi chiâk pêi deăng. Hdrê pêt ki tro tơdjâk hên má môi tung roh kố nah cho kơtếo, [a\ vâ chê 60 rơpâu hectar a Gia Lai [a\ a Dak Lak tro tơđôu kơtong. Tơ’nôm amê, kơchơ tê mơdró ôh tá tơniăn pro yă kơtếo chu kơdroh troh lối 20% tâng pơchông [a\ hơnăm nah.

Tâng xuân ối pêi krê xêh tiô rêm rơpo\ng hmâ pro, hên mơngế pêt kơtếo a Tây Nguyên hơnăm kố bu bê liăn mơ’no cheăng tê cho hiăng mơhúa. Laga [a\ tơdroăng pêt tung [a\ng deăng kân dế châ po rơdâ, kuăn pơlê xuân ối châ tơ-[rê mơhé dế trâm pá puât má môi.

Pôa Tống Văn Hiền, thôn Thắng Lợi 3, cheăm Ia Sol, tơring Phú Thiện, kong pơlê Gia Lai, tối ăm ‘nâi: mơhé têa ngeăm tung kơtếo kơdroh xua khía mơhotkân pro, pơtối mê yă chu rơpâ xua kơchơ tê mơdró ôh tá tơniăn, rơpo\ng pôa xuân ối châ liăn tơkâ chât rơtuh liăn 1 hectar. Tâng xuân ối yă tiah kố, rơnó kơtếo hơnăm la ngiâ kô châ liăn tơkâ tâk tơ’nôm:

‘’Pêi rak ngăn tiô khôi hmâ hdrối nah bu châ 60 ta#n tê, tâng pêi tung [a\ng deăng kân mê kô châ sap 100 troh 120 ta#n 2 ha. Kơxo# liăn mơ’no cheăng pêi tung [a\ng deăng kân mơ’no iâ tâ, drêng lâi xuân ai têa tôh, kơtếo xông rơdêi, ngiât le\m, kơdroh liăn rôe phon. 1 ha châ tơkâ 20 rơtuh liăn’’.

Drêng pá puât môi tiah dế kố xua kong prâi pro hơ’lêh [a\ kơchơ tê mơdró tơmeăm chiâk deăng ôh tá tơniăn, tơdroăng mơjiâng thôn pơlê nếo a Tây Nguyên xuân chôa ‘lâng pêi châ tơ-[rê. Ki phiu ro má môi, hên kong pơlê hiăng ti tăng troăng tăng tơnêi vâ pêi, mơdêk pêi châ liăn hên tung môi [a\ng deăng.

Plâi nong, krui [o\ng, krui ngeăm, krui chôu, sâu riêng, plâi [ơr hiăng châ pêt tung môi kơdrum, pêt tơvât [a\ kơdrum kơphế, kum mơdêk pêi lo liăn châ hr^ng rơtuh troh lối rơtal liăn 1 ha môi hơnăm. Túa pêi lo liăn ăm dêi kuăn pơlê tung mơjiâng thôn pơlê nếo hiăng châ tiô pơkâ kơnôm túa pêi nếo.

Pôa Trần Thành Vinh, Kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Ea Kênh, tơring Krông Pa], kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi, pơxiâm sap apoăng hơnăm nếo Mậu Tuất 2018 kố, rêm pơ’leăng mâ mơngế lâp cheăm pêi lo liăn kô tâk hên châ péa xôh tung to lâi hơnăm la ngiâ, drêng vâ chê 1 rơpâu ha sầu riêng pêt tơvât [ă kơphế a cheăm hiăng châ krí xo plâi:

‘’Sâu riêng troh chôu phut kố, cheăm ai 30 hectar, rêm hectar pêi lo sap 50 troh 70 ta#n. Hơnăm 2018 kô ai 50 ha [a\ hơnăm 2019 kô ai dâng 1 rơpâu ha châ krí xo plâi, xua vâi krâ vâi hiăng hmâ pêt sap hơnăm 2012 nah. Tâng pêi lo châ plâi hên [a\ yă kơnâ mê hơnăm 2018, 2019, rêm pơ’leăng mâ mơngế lâp cheăm pêi lo châ sap 50 troh 70 rơtuh liăn môi ngế môi hơnăm’’.

Rơtế [a\ loăng plâi kâ, loăng pơkeăng xuân châ mơnhên cho ki mơnhông rơdêi nếo kum kuăn pơlê Tây Nguyên pro kro mơdro\ng. Mâu kơdrum pêt klo#ng tr^ng pêi lo châ 200 rơtuh liăn 1 ha, kơdrum pêt đương quy  400 rơtuh liăn 1 ha, ôh tá xê tơdroăng ki nếo.

{a\ kuăn pơlê pêi chiâk deăng [a\ khu tê mơdró Kon Tum, pơkeăng thăm ai roh tơ’lêi kân, drêng sâm Ngọc Linh Kon Tum hiăng châ mơnhên cho inâi tơnêi têa. Môi pơ’leăng hdrê sâm a kong pơlê nôkố ai yă chât rơpâu, môi xiâm sâm kơnâ lối 200 rơpâu, 1 to pôm sâm Ngọc Linh kơnâ chât rơtuh liăn tơngi klêng. Tơdroăng mê châ mơjiâng pro hngêi rế hía rế hên a mâu cheăm kơpong hơngế hơngo, kơpong ki pá puât má môi dêi kong pơlê.

Pôa Vương Văn Mười, Pho\ hnê ngăn Vi [an tơring Tu Mrông, kong pơlê Kon Tum tối ăm ‘nâi , xo sâm Ngọc Linh, pro tơmeăm xiâm, tơring dế pêt hên mâu loăng pơkeăng ki kơnâ môi tiah kía báu, kim tuyến liên, hồng đẳng sâm [a\ hía hé, [a\ kho\m mơ-eăm pêi mơjiâng hên ‘nâng:

‘’Nôkố Vi [an tơring dế tăng liăn vâ to\ng kum pêi tơku\m ăm pái to cheăm, cho: Măng Ri, Tê Xăng [a\ Ngọc Lây. Tơring xuân hiăng mơjiâng môi tơdroăng pơkâ mơjiâng tíu xiâm pêt sâm dêi tơring’’.

Klêi kơ’nâi hên hơnăm pêt, Tây Nguyên hiăng ai liăn ki kơnâ vâ mơnhông pêt, mê cho khu kuăn pơlê ki kơhnâ, rơkê tung pêi pêt, rak ngăn. Vâi kô chiâng pêt tâi tâng mâu loăng ki kơnâ liăn má môi Việt Nam, ing mâu loăng plâi ton hâi, loăng plâi kâ troh mâu kơchâi drêh reăng [a\ mâu loăng pơkeăng ki kơnâ.

Kơphế {uôn Ma Thuột, Tiu Chư Sê, Kơchâi drêh Reăng Đà Lạt, {ơr Dak Lak, nôkố cho Sâm Ngọc Linh [a\ hía hé hiăng chiâng mâu inâi ki ô eăng kân. Ki Tây Nguyên tá hâi ai cho khu tê mơdró khên tơnôu djâ troăng, tơdjâ kuăn pơlê, kum inâi kố troh lâp plâi tơnêi, pơtroh ki kơnâ thăm to a râ ki a ‘ngêi [a\ krá tơniăn. Ki tá hâi ai mê xuân dế kal châ pro tơ’nôm, pêi rơkê tơtro.

Nếo achê pơla kố, tung mâu hâi hơnăm nếo 2018, Tíu xiâm uâ mơdiê kơchâi plâi pôm apoăng a Tây Nguyên, hiăng châ mơjiâng pro a kong pơlê Gia Lai. {a\ ivá uâ mơdiê, tê 200 rơpâu ta#n môi hơnăm dêi tíu xiâm kố, kô ai hên kơchâi plâi pôm kô châ uâ mơdiê [a\ kơmăi kơmok rơxông nếo, kum mơdêk ki châ tơ-[rê tơru\m pơla khu tê mơdró [a\ kuăn pơlê, môi tiah mơnhên dêi Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng – Mơnhông mơdêk thôn pơlê Nguyễn Xuân Cường, drêng pôa veăng leh mơjiâng pro:

‘’Túa pêi kố mê ngin loi tơngah la ngiâ ôh tá xê to pin chiâng môi tíu xiâm uâ mơdiê [a\ kơmăi kơmok chal nếo [a\ tê ngi kong têa ê a mâu kơchơ kân. Ki kal tâ cho kô tơku\m po mơjiâng kơpong pêi tơku\m [a\ vâi krâ kuăn pơlê [a\ khu tơru\m cheăng [a\ mâu khu tê mơdró ku\n. Ing mê mơjiâng tơdroăng pêi chiâk deăng ki rơkê troh uâ mơdiê [a\ tê ngi kong têa ê’’.

{a\ mâu hnoăng ki apoăng châ mơjiâng tung hên hơnăm, Tây Nguyên hiăng châ tơtêk tung hneăng nếo. Tiô thươ\ng tươ\ng Tô Lâm, Kăn cheăng tung Khu xiâm kal kí, Ngế xiâm ngăn ‘na ko\ng an, Kăn hnê mơhno cheăng Tây Nguyên tối, mê cho hneăng tâi tâng vâ mơnhông mơdêk cheăng kâ, xo cheăng vâ vâ tơdjâ mâu tơdroăng pơlê pơla, mơjiâng tơdroăng kro mơdro\ng, krá tơniăn ăm tá lâp kơpong:

‘’Nôkố thế mơnhên pơlê pơla cho hiăng tơniăn khât. Ki tơniăn mê kum mơnhông mơdêk. Ki pin tơpui tối hdrối nah cho tơniăn vâ mơnhông mơdêk mê kô thế hơ’lêh tơ-ê, péa tơdroăng kố cho kal khât dêi Tây Nguyên cho mơnhông mơdêk vâ pro tơ’lêi ăm tơniăn krá khât’’.

Rơnó Hơngui hiăng troh, Tây Nguyên dế mơ-eăm mơnhông ing  tơdroăng pá puât tá kong prâi [a\ kơchơ tê mơdró. Tây Nguyên khên tung tơplâ dế mơnhên hiâm mơno tơnôu tung mơnhông mơdêk cheăng kâ. ‘’Kum kong ngo ti dât teăm [a\ kơpong pá hdroh’’ nôkố ôh tá to xê tơdroăng pói vâ apoăng, mê cho hiăng chiâng khât păng ‘nâng./.

Đình Tuấn chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng