Trong đời sống của nhiều cộng đồng dân tộc ở miền Trung - Tây Nguyên, văn hóa truyền thống được lưu giữ không chỉ bằng những lễ hội, làn điệu dân ca hay tiếng cồng chiêng, mà còn nhờ những nghệ nhân am hiểu, thực hành và kiên trì truyền lại cho thế hệ sau. Họ đang chọn một cách riêng để giữ mạch nguồn ấy, từ dạy hát, dạy múa đến truyền nghề chế tác và biểu diễn nhạc cụ dân gian.

Trong căn nhà nhỏ ở bon Ja Rah, xã Nâm Nung, tỉnh Lâm Đồng, Nghệ nhân H’Brơi vẫn ngày ngày gìn giữ những làn điệu dân ca M’nông bằng cách giản dị: hát, dạy hát và truyền lại cho con cháu.

Sinh năm 1975, bà H’Brơi lớn lên trong một gia đình có nhiều gắn bó với cách mạng. Cả bố mẹ chồng và bố mẹ đẻ của bà từng tham gia lực lượng dân công hỏa tuyến phục vụ căn cứ cách mạng B4 Nâm Nung trong những năm tháng kháng chiến.

Tuổi thơ của bà gắn với tiếng chiêng của cha, lời dân ca của mẹ. Những câu hát theo bà qua các mùa lễ hội của bon làng, qua lời ru của mẹ, dần trở thành một phần ký ức và đời sống văn hóa.

Theo bà, học dân ca không quá khó, quan trọng là phải chịu khó lắng nghe, ghi nhớ rồi tập hát theo. Nhưng đằng sau những câu hát còn là câu chuyện về lịch sử, phong tục, tập quán và cách ứng xử của cộng đồng M’nông. Vì thế, truyền dạy dân ca cũng là cách bà trao lại cho thế hệ sau những giá trị tinh thần đã nuôi dưỡng chính mình.

Lớn lên trong tiếng hát của mẹ, chị H’Như sớm tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống của bon làng. Mỗi dịp lễ hội hay hội diễn văn hóa dân gian, hình ảnh hai mẹ con cùng biểu diễn đã trở nên quen thuộc.

Nếu Nghệ nhân H’Brơi truyền lại những làn điệu dân ca cho thế hệ trẻ thì tại làng Pleiku Roh, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai, Nghệ nhân Siu Thưm dành hơn chục năm dạy cồng chiêng miễn phí cho trẻ em và người dân trong làng.

Với ông, truyền dạy cồng chiêng không chỉ là hướng dẫn cách đánh từng nhịp chiêng, mà còn góp phần giữ những thanh âm gắn với đời sống cộng đồng không bị mai một. Từ những lớp học ấy, đội chiêng Pleiku Roh trở thành một trong những đội chiêng tiêu biểu của tỉnh, thường xuyên đạt giải cao tại các liên hoan cồng chiêng trong khu vực Tây Nguyên.

Cũng tại Gia Lai, xã Ia Hrung, Nghệ nhân Rơ Châm Tih lại chọn cách giữ gìn âm nhạc truyền thống của người Jrai thông qua việc chế tác và truyền nghề nhạc cụ.

Ông là một trong số ít nghệ nhân ở Gia Lai có thể chế tác và biểu diễn thành thạo hơn 15 loại nhạc cụ truyền thống như đàn T’rưng, Crú, Ting Ninh... Những nhạc cụ do ông chế tác từng được mang sang Mỹ, Úc đấu giá. Tiếng đàn Jrai do ông biểu diễn cũng đến với công chúng ở nhiều quốc gia như Úc, Anh, Phần Lan, Mỹ, Hàn Quốc và Hồng Kông.

Tuổi đã cao nhưng Nghệ nhân Rơ Châm Tih vẫn mở lớp, trực tiếp hướng dẫn thanh niên Jrai ở xã Ia Hrung chế tác và biểu diễn nhạc cụ truyền thống. Ông hiểu rằng, những kỹ năng được tích lũy qua cả một đời người sẽ khó tồn tại lâu dài nếu không có thế hệ kế tục.

Từ những lớp học cồng chiêng, những buổi tập dân ca đến việc truyền nghề chế tác nhạc cụ, các nghệ nhân ở miền Trung - Tây Nguyên đang góp phần giữ cho những giá trị văn hóa truyền thống không bị đứt gãy. Nhưng để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, điều quan trọng không chỉ là còn người thực hành mà phải có những người trẻ tiếp nhận, học hỏi và tiếp tục con đường trao truyền văn hóa./.