Tại Hội thảo khoa học đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp tạo việc làm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tổ chức ngày 11/8/2026, bức tranh tương phản về lao động tại Lai Châu đã được chỉ ra, bài toán nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vùng cao vẫn đang vấp phải những rào cản thực tế cần được tháo gỡ.

Nghịch lý giữa số lượng việc làm và tỷ lệ có văn bằng, chứng chỉ

Trong giai đoạn 2021-2025, tỉnh Lai Châu triển khai quyết liệt các chính sách, dự án hỗ trợ giải quyết việc làm cho hơn 60.000 lao động. Tuy nhiên, thống kê đến hết năm 2025 lại cho thấy tỷ lệ lao động qua đào tạo có văn bằng, chứng chỉ của tỉnh mới chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn là 25,92%.

Lý giải nguyên nhân này, ông Đèo Văn Thương - Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo Lai Châu thẳng thắn nhìn nhận công tác đào tạo nghề và tạo việc làm tại các địa phương vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế. Sự chênh lệch lớn giữa hai con số cho thấy đa phần người dân có việc làm nhưng chủ yếu là lao động phổ thông, làm nông nghiệp hoặc các công việc thời vụ tại chỗ. Những công việc này thường không đòi hỏi tay nghề cao hay chứng chỉ chuyên môn, khiến tỷ lệ lao động được cấp bằng chuẩn hóa không thể tăng nhanh.

Rào cản tại các cơ sở đào tạo nghề vùng cao

​​​​​Thực tiễn tại các trường nghề và trung tâm giáo dục trên địa bàn tỉnh, có thể thấy hàng loạt nguyên nhân khiến người dân chưa mặn mà với các khóa học dài hạn:

Chương trình học chưa thực sự sát thực tiễn: Cơ cấu đào tạo nghề hiện nay vẫn còn bộc lộ bất cập khi phần lớn chỉ tập trung vào lĩnh vực nông, lâm nghiệp. Những ngành nghề thuộc lĩnh vực công nghiệp, xây dựng, dịch vụ phục vụ cho các khu công nghiệp hoặc xuất khẩu lao động - nơi thực sự đòi hỏi chứng chỉ bài bản - lại chưa được chú trọng tương xứng. Điều này dẫn đến tình trạng kỹ năng học viên được trang bị chưa khớp với nhu cầu tuyển dụng khắt khe của doanh nghiệp.

Rào cản về địa lý và ngôn ngữ: Địa hình chia cắt phức tạp khiến chặng đường từ các bản làng xa xôi đến trung tâm học nghề trở nên vô cùng gian truân. Quan trọng hơn, đối với thanh niên dân tộc thiểu số, việc phải tiếp thu các thuật ngữ kỹ thuật chuyên ngành bằng tiếng Việt tạo ra rào cản tâm lý lớn. Sự e ngại về ngôn ngữ khiến các em thiếu tự tin và dễ nản lòng trước các khóa đào tạo dài hạn.

Khó khăn trong khâu tuyển sinh: Áp lực mưu sinh buộc nhiều học sinh vùng cao ngay sau khi tốt nghiệp cấp 2, cấp 3 phải lựa chọn đi làm thuê ngay để kiếm tiền phụ giúp gia đình thay vì chọn con đường học nghề. Bên cạnh đó, một bộ phận lao động trẻ chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của việc chuẩn hóa kỹ năng, vẫn còn tâm lý trông chờ, ỷ lại vào các khoản hỗ trợ chính sách.

"Đào tạo theo đơn đặt hàng" – Chìa khóa nâng chất lượng lao động

Để phá vỡ tỷ lệ 25,92% và tạo ra nguồn nhân lực bền vững, việc chuyển đổi sang mô hình "đào tạo theo đơn đặt hàng" từ các doanh nghiệp là giải pháp mang tính đột phá.

Thay vì đào tạo dàn trải, các trường nghề sẽ bắt tay trực tiếp với công ty, xí nghiệp để xây dựng giáo trình. Người lao động sẽ được thực hành trên chính máy móc, công nghệ mà doanh nghiệp đang sử dụng.

Việc doanh nghiệp cam kết tuyển dụng 100% học viên đạt chuẩn sẽ tạo động lực cho thanh niên vùng cao theo học các khóa dài hạn và lấy chứng chỉ.

Doanh nghiệp có thể đồng hành bằng cách trao học bổng, hỗ trợ chi phí ăn ở hoặc cử chuyên gia đến trực tiếp các bản làng xa xôi để đào tạo, giúp giảm bớt gánh nặng về địa lý cho người học cũng như ngân sách cho chính quyền địa phương./.