VOV4.M’nông – Ơm way, nău to\ dak rơh bar an tơm cà phê le\ jêh bôk khay 3. Yơn lah, đah nău rgâl mha bah yan wai 2014-2015, a[aơ, nu\ih [on lan ta n’gor Gia Lai hôm e dôl nd^n ndăn joi tu dak to\ an rnoh neh cà phê bah nơm. Ta nkuăl Ia Grai, nkuăl âk cà phê bah n’gor Gia Lai, duh phang lơ hô.

Rlău 20 năm [ư cà phê, mô ho\ geh năm wa Phan Thanh Hải, ta tổ 2, nkuăl têh Ia Kha, nkuăl Ia Grai, uănh saơ dak diăng Ia Châm p^t mir cà phê bah nơm soa\t kơt năm aơ. Nchơm tâm rơh to\ tal 2, dak diăng le\ soăt tât jâng neh. Máy [ơm an nchoăt n’gôr t^ng kơt du nar nchoăt 3 nar rlu, jêng rnăk wâl an đă nu\ih kâp uănh ta mir rlău  n’gul khay, kâp dak diăng hao lah [ơm, yơn knu\ng to\ng rdâng an tơm cà phê gay bah kh^t. wa Phan Thanh Hải lah: “Bah ta aơ hăn tât dih dak lah mô geh dak to\. Ntơm to\ rơh tal 2 lah mô to\ng dak to\ hôm. Mô to\ng dak ri an to\ ntru\t, to\ nchro\ng ta tơm. Dak mô to\ng, he knu\ng to\ nklăp n’gul mông, tât du mông ri nset máy. Ăp năm to\ng dak, knu\ng to\ 5 nar lah jêh, năm aơ an to\ tât 16 nar. To\ n’gul ntu, mô dơi bêng ntu kơt ăp năm. To\ gay an tơm cà phê geh dak gay rêh”.

Yor dak diăng Ia Châm kroh, nsrôih tu\ng nglau tâm trôm jâng dak diăng mô dơi, nô Lê Bá Thảo ta tổ 9, nkuăl têh Ia Kha, nkuăl Ia Grai an dô|t ding jông 1 rbăn 500 mét, manh tay âk máy [ơm, gay [ư tâm nthoi bah nglau thuỷ điện Ia Kha kơl duh phang an mir cà phê bah nơm. Prăk to\ cà phê yor r^ ma hao du\t âk. Nô Lê Bá Thảo lah: “Lah ntuh kơl dô|t ding so\k dak diăng bah đah ri s^t ta aơ roh 70 tât 80 rkeh prăk, n’ăp rse điện, n’ăp ding dak. A[aơ he hăn manh ding n’hanh máy bah bu êng gay [ơm dak s^t tâm dak chro\, do\ng máy [ơm bah tâm chro\ hao. Máy ta dak diăng tât ta aơ do\ng 30 ding dak, du ding 50 mét. Kăl e, mô geh rnôk duh phang kơt năm aơ. He so\k dak đah ri hoach prăk rlău 2 tơ\. Lah geh dak, knu\ng to\ 3 tât 4 nar dơm, yơn a[aơ an to\ 10 nar mô ho\ jêh”.

 T^ng rnoh kơp bah n’gâng kan tuch tăm, a[aơ mô ho\ geh lvang hô ngăn bah yan wai, yơn lam n’gor Gia Lai le\ geh 1.085 ha tơm tăm geh duh phang, rnoh duh phang dơi uănh lah du\t hô lơn ăp năm. T^ng wa Văn Phú Bộ, Kruanh jrô kan tuch tăm mât rong (N’gâng kan tuch tăm mât rong n’hanh hun hao [on lan gưl n’gor Gia Lai), lah tâm 10 nar tay bri mô geh mih, n’gor Gia Lai mbra mbơh duh phang. Ta năp măt, gay n’hu\ch khuch khat yor duh phang, rlău ma nău tâm pă dak tâm di bah ăp dak bât, ăp thôn [on an m^n êng trong mkra ngăch tâm di, đah nău ngăn bah nơm: “N’gâng kan tuch tăm mât rong le\ nt^m rđau ăp trong kơt: Kuaih rwach sor rbông dak, to\ ntêm nkrem tâm pă dak tâm di… ăp nkual dơi tu\ng ntu ri ndâk njêng ăp ntu an tu\ng. N’ăp ta tơm cà phê n’hanh ba, săch moh tơm gay kơl lor lah nău pă dak. Ăp xă, ăp thôn [on, t^ng tâm nău geh bah nơm ma kơt [ư an tâm di”.

Ta Dak Lak, nu nău duh phang dôl geh hô đo\ng. Rnoh neh tơm tăm geh duh phang ta n’gor dôl hao ngăch, kơp êng khuch khat le\ hao rlău 765 rmen prăk. Nar 24/3, Uỷ ban [on lan n’gor Dak Lak le\ [ư r[u\n ndal gay nt^m rđau trong rchăng n’gang duh phang. Nău mhe Rađiô nău ngơi Việt Nam gu\ ta nkual Tây Nguyên nkoch.

T^ng nău mbơh bah N’gâng kan hun hao [on lan gưl n’gor Dak Lak, kơp tât nar aơ, rlău 24 rbăn ha tơm tăm ta n’gor aơ dôl geh duh phang, tâm ne\ rnoh neh ba lo\ geh roh le\ bơi 800ha. Bơi 20 rbăn ha cà phê (geh 10% rnoh neh cà phê bah n’gor) mbra hu\ch săk geh hô ngăn yor mô to\ng dak. Kơp êng ding le\ khuch khat rlău 765 rmen prăk. Âk ntu\k geh duh phang hô ngăn lah Krông Năng, Ea Kar, Krông Ana, Ea Hleo, n’hanh Krông Buk.

A[aơ ta Dak Lak knu\ng hôm ăp dak bât têh hôm đăp mpăn to\ng dak to\. Hôm ăp nglău jêt n’hanh dah găp, rnoh dak dôl hu\ch ngăn tât rnoh kroh đang neh. Âk dak me, dak diăng, kơt dak me Krông Năng, dak diăng Krông Păk, dak diăng Ea Tul, dak diăng Ea Hleo, le\ soăt kroh. Nchroh mbơh duh phang ta Dak Lak mbra jo\ tay nklăp 1 khay, rnoh neh geh duh phang mbra hôm e hao tay. Bah meng ne\ ăp nkô| nău mpeh trôk nar, nău do\ng dak mô tâm di bah nu\ih [on lan rnôk to\ cà phê, dơi uănh lah nkô| nău [ư nu nău mô to\ng dak ta lam n’gor geh du\t jêr. Wa Lê Gia Dậu, kruanh Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên mât uănh dak bât Dak Lak, an g^t: “Nglau bât hôm e âk dak hôm e đăp mpăn rnoh neh to\ kơt ăp năm, yơn tâm nău m^n klach duh phang jêh ngăn to\ dak âk ir kơt nău u\ch do\ng, gleh du\t lah he nơm [ư duh phang êng. Le\ rngôch ăp ntu\k nglau bât ma to\ cà phê [on lan [ơm êng bah nglau hao êng đah bôk năp lah âk kơt ne\, di lah khân pơng [ơm 10 mông, ri lo\ [ư jêng 15-20 mông kơt ne\”.

T^ng wa Đinh Văn Khiết, Groi kruanh Uỷ ban [on lan n’gor Dak Lak, bôl le\ nchroh mbơh na nê|, n’hanh nt^m rđau du\t n’hâm bah bôk yan wai, yơn trong kan rchăng n’gang duh phang bah n’gor mô ho\ ueh, rnôk rnoh neh tuch tăm yan wai hôm e hao rlău nău nchrăp, âk nglau n’gâr mô ntêm to\ng dak… nău jăch ndăn a[aơ, bah meng ăp trong ndơ\ dak to\, do\ng dak khoa học ăp nglau dak bât, ăp n’gâng kan ăp nkuăl an ntrôl dăng nkoch trêng gay nu\ih [on lan do\ng dak tâm di. Ăp nkuăl tâm n’gor ân m^n kơt do\ng ăp trong u\ch khlay gay rchăng n’gang duh phang, mô kâp prăk ntop kơl bah Trung ương, nkre m^n g^t nu nău, ơm ntop kơl ndơ sông sa mô an nu\ih [on lan geh ji ngot. Wa Đinh Văn Khiết, lah: “A[aơ ăp nkuăl, ăp xă, ăp doanh nghiệp, ăp nu\ih [on lan he an kan le\, n’hanh an nt^m rđau nga\ch di, rgum soan [ư du\t n’hâm. Ăp nkuăl uănh nđôi g^t rnoh neh khuch khat, rnoh khuch khat, t^ng tâm ne\ geh trong ntop kơl an ngăch di; m^n rblang ăp ntil tơm tăm, lor bôk năp lah kơl lor dak do\ng, an kon nu\ih, an mpa rong, an tơm tăm jo\ năm, jêh ne\ mơ tât ăp tơm tăm êng. Tuh mbo đêt nar ri di mơ dơm, lah an cà phê kh^t khuch khat âk ngăn, roh le\ drăp ndơ bah nu\ih [on lan”./.

                                                            BTV: Y Sưng Phê Ja