VOV4.Mnông:Tâm ăp nar khay poăn têh dăng aơ, mpôl hên geh rơh tât khâl Côn đảo, n’gor Bà Rịa-Vũng Tàu. Ntu\k ntơm nơh geh u\anh kơt ah ntu\k ndrung u\nh, ntu\k mât kru\ng n’hanh lơh mbram rbăn nu^h tahen ro\ng dak, nu^h kan cách mạng, ăp nu^h tahen cộng sản kan jăp dăng. Tât Côn Đảo gay ma g^t na nê| lơn đah nău kan têh dăng bâh ăp rơh bơ\ che kăl e ta ăp rơh tâm lơh mât ngih dak têh ndro\ng bâh mpôl rnoi n’hanh g^t năl nău rgâl mhe bâh nkuăl gôl dak têh ueh aơ bâh 40 năm rklaih đăp mpăn.

Nău kahg^t đah du nău têh dăng, ntoh lư.

           Ăp nu^h bu ur cộng sản geh kru\ng ta Côn Đảo

Tât Côn Đảo ntu\k tât khâl bôk năp lah ăp ngih krung, ntu\k mât krung hôm nha mât kơtơm bâh ăp năm khay. Năm 1862, ne\ lah kanu\ng lôch 4 năm rtoh phao pit in neh dak Việt Nam, mpôl rlăng Prăng le\ ntơm  rdâk njêng ta aơ ăp ngih kru\ng, ntu\k mât nu^h gu\ ndrung gay ma [ư rai le\ nău u\ch mpeh du dak Việt Nam nglah êng, mô u\ch plơ\ ruch ta năp jâng jot pit in bâh dak bah dih. N’hanh ăp rơh ăp nu^h ro\ng dak kơt lah Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn An Ninh le\ geh khân păng mât kru\ng, lơh mbram. Nău nchih mpr^ng ntoh lư “Đập đá ở Côn Lôn” bâh Phan Chu Trinh le\ nkoch to\ng ăp nău rih ni jêr jo\t ăp nar  lôk  mbang lu\ du\t têh njôt bâh yôk jur, đah trôk du\t duh n’heng yơn nău m^n n’hanh nău nsrôih bâh ăp nu^h ro\ng dak hôm nha mô geh plơ\ ruch. Tât ba kơi tay, mpôl Prăng n’hanh Mỹ geh pơk hvo tay, mât njêng tay ăp ngih kru\ng ta aơ, njêng ăp ntu\k ngih kru\ng n’gal êng, “Ndung u yău” du\t ntoh lư bâh cách mạng Việt Nam kơt Lê Hồng Phong, Tôn Đức Thắng, Lê Duẩn, Phạm Hùng le\ geh mât kru\ng, gu\ ndrung ta aơ n’hanh du\t hô geh bu lơh mbram.

Sok mâng loih mplônh ntâ|p lơh nu^h gu\ ndrung

Ntu\k ngih kru\ng Bagne 1 ( Lôch ne\ geh rgâl jêng trại 1, trại Cộng Hoà, trại 2, trại Phú Hải). trại aơ hvi rlău 12 rbăn met vuông geh nđâp 10 ntu\k mât krung têh, 20 ntu trôm lu\ mât kru\ng nglah êng, 1 ntu\k ua\nh mât njrăng jăp, ntu k^n ba n’hanh ntu\k mbang lu\. Ta aơ geh ăp nău êng lah mât bar pe jât nu^h kru\ng tâm 1 ntu\k đah jâng geh kât ma rse rvoăk, mô geh nsoh kho ao, b^ch gu\ ta sàn xi măng nđik pler, mô dơn ji săk yor ăp nău lơh mbram hô đah ăp ntil ndơ, rhiăng nu^h le\ kh^t yor ji ndrul djroh tâm ntưp trêng. Nău du\t rngơ\ ngăn bâh mpôl rlăng le\ lah ntu\k mât kru\ng Phú Tường geh rdâk [ư ta năm 1940 , đah 120 ndrung u yău hvi mô to\ng 2m2, geh n’gar loih mpeh ba lơ, 60 ntu\k kru\ng mô geh ndơ nku\m ba lơ . nkual mât kru\ng aơ tă geh mpôn du\t ndâp n’hanh tât năm 1970, mơ geh saơ n’hanh [on lan du\t ji nuih n’hanh [on lan lam ntur neh ji nuih đo\ng. nău kan du\t rngơ\ ngăn lah mpôl rlăng le\ so\k mâng put kông mplônh ntâp sr^nh săk nu^h gu\ ndrung, sui vôi [ư le\ măt mô lah piăng mpli đah choih gay ma an nu^h kru\ng sa. Ta aơ hôm nha geh ntu\k ndrung kru\ng nglah êng bâh ăp nu^h bu ur. Âk nu^h bu ur le\ nănh so\k lu\ roch ndul nơm gay ma ât sông tâm 20 nar gay ma dun đah nău mât kru\ng  lơh mbram nu^h gu\ ndrung nkre lah mât an ueh tâm nău mât kloh săk jăn an oh yuh bu ur. Gu\ ndrung, gu\ kru\ng lah kơt ne\, yơn ta ngih kru\ng Côn Đảo hôm nha geh nkoch ăp nău nkoch du\t khlăy. Ne\ lah geh nu^h gu\ ndrung geh bu lơh mbram, ih ta nđik, ta nar tât kh^t yơn lôch ne\ rêh tay yor tăng nău mprơ bâh băl gu\ ta ndrung kru\ng. tâm ntu\k mât kru\ng, gu\ ndrung kơt ne\ yơn hôm nha geh njêng ăp chi bộ, geh nchih báo, tâm nti s[, nti mprơ, nti nău kan cách mạng. n’hanh dak lêng Côn Đảo le\ geh saơ rhiăng nu^h nchoăt du luh ndrung kru\ng n’hanh nđâp ma ăp rơh hăn ma nu^h gu\ ndrung mbo mbrăng gu\ nkre ta dak lêng  yor geh bu saơ mô lah mô hôm dăng rlet dak lêng du\t têh hvi gay ma s^t đah neh kơh.

Bar pe jât nu^h geh krêh goăch jâng ma rse rvoăk mô geh nsoh kho ao

Gu\ kan tâm rlău 100 năm, đah mpôl mât nu^h gu\ ndru\ng du\t rngơ\ ntoh lư, do\ng ăp nău lơh mbram nu^h gu\ ndrung, du\ mbram ăp nar, ăp ngih kru\ng ta Côn Đảo le\ geh saơ nău kh^t nđach bâh rlău 20 rbăn kon nu^h bâh ăp rơh ntoh lư bâh mpôl rnoi. Nt^ng mham bâh khân păng le\ mpli nkre đah choih, dak lêng, đah neh gôl dak têh dăng. Hăn chop môch tâp tahen kh^t tâm lơh Hàng Dương mbra geh mâp rbăn môch lu\, môch sial, tâm ne\ geh du\t âk môch bâh ăp tahen kh^t mô ho\ g^t năl ntơ săk dôl b^ch nđik ta neh, ăp nu^h rngot, măt hăng hăng rnôk m^n tât nău kh^t ji du\t nđach bâh ăp nu^h tahen kh^t tâm lơh, na nê| lah rnôk djăt ăp nău nkoch đah nău du\t rngơ\, mô geh nuih n’hâm kon nu^h kon nu^h bâh mpôl rlăng rnôk lơh mbang nđâp ma môch bâh ăp tahen têh dăng kơt lah Lê Hồng Phong, Võ Thị Sáu. N’hanh ăp nu^h he ku\nh bôk săk ta năp nău tâm ro\ng đồng chí, rơh ndrăng bâh ăp nu^h gu\ ndrung nsrôih rdâk njêng tay môch an ăp nu^h tahen têh dăng kh^t, ăp nu^h tahen bu ur đah ăp lu\ jê|, ntop rgop ta ăp rơh geh hăn rphot. Môch tâp tahen kh^t tâm lơh Hàng Dương nar aơ, ta măng ăp môch chrat ang du mblâm mănh 5 mbah geh mpoh ang, nt^t an nău kh^t ji du\t têh dăng ntoh lư bâh khân păng n’hanh loa geh ntru\p ta ne\, nkoch an năch tât chop khâl mpeh nău ntơm  geh bâh ntu\k tâm lơh mbram ta nău rêh aơ. Nu^h năch tât khâl nsru\ng djăt n’hanh hêng ma rngot luh dak măt ta năp ăp nău kan kơt lah mô dơi geh bâh ăp nu^h gu\ ndrung bâh ăp rơh. Bâh ne\ ôp êng săk nơm an geh mpoh nău knơm, nău nsrôih, nău kan jăp tâm nău kan, nău rêh gay ma an tâm di đah nău kh^t ji têh khlăy bâh ăp tahen kh^t yor mât an đăp mpăn, ueh răm ta nar aơ.

Nsrôih hao ta rơh rgâl mhe

Du njônh nkuăl [on têh Côn Đảo đah ăp tơm bàng rhiăng năm

Ndơn nău way ơm têh dăng, nâp nâl bâh bơ\ che kăl e nơh, Côn đảo bâh 40 năm rklaih đăp mpăn nar aơ mô rlu rgâl me. Trong hăn ta gôl dak le\ geh ntuh [ư têh hvi, kloh ueh. Nkuăl têh Côn đảo geh ueh n’hâm đah ăp tơm bàng du\t têh le\ jo\ rhiăng năm. Ăp nkual pâl rlưn, resort, ng^h an năch gu\, ngih năch ngêt sông geh ăp nar lơ ma âk. Côn đảo le\ tâm rgop đah nkuăl [on têh Hồ Chí Minh, Cần Thơ đah trong ndeh păr, ăp nar geh 2-6 rơh mpăr. Duk dak lêng hăn s^t let Bà Rịa Vĩng Tàu ăp nar 1 tơ\ đah ntrong hăn rlău 10 mông/rơh. Tât khâl Côn đảo rlău ma nău khlăy plơ\ s^t tu tơm, nu^h năch hôm nha geh u\m nơm tâm nău ueh nđik, sial l’hơt bâh ndru gôl dak geh 16 gôl dak têh jê|t đah ăp ntu\k u\m ueh, nkual mât ndrăy bâh bri dak kơt ơm. Côn đảo mô dơn lah nkual geh âk mpa dak lêng ta Việt Nam ma hôm nha lah kanu\ng du ntu\k ta dak he hôm nha geh mpôl ndrôk dak lêng. Nău du\t khlăy lah lam nkuăl gôl dak hvi rlău 76 km2; tâm ne\ nkuăl têh ta gôl dak Côn Sơn geh tâm rđu\ng  geh ntu\k hvi 2-3 km, nău jong 8-10km. đah rnoh nu^h rlău 7 rbăn nu^h, [on lan rêh ta ăp ntu\k, [ư an trong hăn ta nkuăl [on têh ueh aih, nu^h n’hanh ndeh klư nkre to\ng tâm di, gôl dak du\t đăp mpăn  n’hanh du\t ueh rmên, na nê| lah ta măng mô nă geh saơ nteh ndeh. Ta Côn Đảo ndeh klư an bah dih trong mô klach geh roh, ngih jay mô kâp krêh, ăp nu^h [on lan rêh ndrel dêh rmên, tâm rnglăp, yuh Nguyễn Hạnh Liên [on tơm ta Cần Thơ hăn ta gôl dak rêh geh 20 năm nkoch, yuh du\t u\ch ro\ng đah gôl dak n’hanh rêh ta aơ yor u\ch ta aơ păng rngot rngăt dêh mêr, nău rêh ueh nđik, mô tâm lah tâm p^t ma mô geh nău o\ r’ah đo\ng. a[aơ ta Côn Đảo mô geh rnăk ach o, rnăk ach o mô hôm âk. Côn Đảo lah du ntu\k hôm geh n’gâng kan 1 cấp, ta nkuăl [ư nkre nău kan ta xã. Nkuăl le\ geh ngih dak si, 1 ngih nti cấp 2, 3, 2 ngih nti tiểu học n’hanh du ngih nti mầm non. Nău du\t rhơn lah ta Côn Đảo ntoh âk ăp nău kan ntuh kơl tâm dak n’hanh bah dih [ư an nkuăl gôl dak mô rlu hun hao. Côn đảo nar aơ ăp năm geh vơt bơi tât  100 rbăn năch tâm dak n’hanh bah dih tât khâl.

T^ng nău ntru\nh bâh Thủ tướng chính phủ tât năm 2020 mpo\ng u\anh tât năm 2030, Côn Đảo mbra rdâk njêng jêng nkual wa\ng sa hun hao t^ng ntrong wa\ng sa pâl nđaih-nău kan du\t ueh, tâm ne\ an lor ăp nău kan pâl nđaih dak lêng, gôl dak, rlu rlău gâl têh n’hanh nău pâl nđaih mpeh văn hoá-lịch sử. đah nău u\ch kơt aơ, a[aơ, ăp gâl kan, ăp ntu\k kan bâh trung ương tât ta ntu\k kan ba dâng dôl nsum ti ntuh [ư rdâk njêng gay ma ndơ\ Côn Đảo hun hao lăp kan ndrel n’hanh hun hao ndrel đah lam dak.

Aơ mbra lah nău bôk năp, lah jâng nsan gay an Côn đảo têh dăng năm kăl e jêng sâm geh, ueh rom n’hanh an geh âk năch dăch ngai tât pâl rlưn tâm let năp atay.

Răk rblang: Thị Đoắt