VOV4.M’nông: Nar aơ, ta nkuăl têh Gia Nghĩa geh Bôk nau kan “Dak Nông-yan bơ du\m”. Bôk nau kan gay mbơh âk lam ntil bơ Dak Nông tât đah nu\ih rvăt sa ndrel ăp ntu\k kan ê nkra, tăch luh tâm ndrel bah dih dak, gay n’hao nau khlay bah bơ, pơk hvi ntu\k tăch. Nau kan aơ geh nu\ih tăm bơ uănh khlay ngăn, đah nau u\ch hun hao tơm bơ nâp nâl.

           Bah a[aơ rlau 10 năm, wa Đậu Huy Lộc, ta xã Đức Mạnh, nkuăl Dak Mil, n’gor Dak Nông leo ntil Bơ Both si\t tăm nsum tâm 4 sào mir cà phê. Jêh âk tơ\ klih play, saơ geh săk rnglay văng sa tă bah tơm bơ khlay, yor ri păng ho\ kăl lơi tơm cà phê gay ma tăm bơ. Nkre yơng ntil, nkre pơk hvi rnoh neh tăm, tât rnôk aơ, rnăk wa ho\ geh bơi tât 3 ha bơ, đah âk ntil mhe rvăt, rnoh văng sa khlay kơt: Bơ both, Pinkerton ndrel ntil bơ ÚC.

Tăm bơ jo\ năm, nkre geh mir yơng ntil Lộc Oanh ntoh lư tâm êp trong Quốc lộ 14, yơn wa Đậu Huy Lộc kơp dơn lah yơng êng yơn mô geh nau nti\m nti mô lah r[o\ng trong tă bah ntu\k kan n’gâng kan. Wa Đậu u\ch, bah bôk nau kan “Dak Nông-yan bơ du\m” dăch tât, mra geh tay nau blau mhe ndrel ntrong hun hao ân tưm bơ nâp nâl:

          ‘ Tơm bơ aơ păng êr ngăn yơng, păng u\ch geh nau blau ngăn. Gâp knu\ng kơt bah nau tă blau bah nu\ih êng, hôm nti\m nti kơt tâm săm [u\t ndrel tâm báo mạng, ngăn lah kơt nê yơn mô geh bu nti\m nti ôh. Ăp ntu\k kan tâm nkuăl bah n’gor ndrel nkuăl geh tât uănh yơn mô geh nti\m nti nâp nâl ê geh nkoch mbơh ôh, mô geh ntrong tăch ri mhâm đo\ng. Bôk năp ê nâp, lah hôm đê| ri khlay ma âk ri păng mra thuk đo\ng”.

           Xã Đức Mạnh, nkuăl Dak Mil, n’gor Dak Nông bah năp nơh lah nkuăl tăm âk cà phê, yơn âk năm ma aơ ri hun hao tơm sa play, tâm nê geh 150 ha bơ. Wa Nguyễn Công Hiền, Kruanh rmôt nu\ih pah kan lo\ min xã kơp dơn, rơh tât tâm nkuăl mra njêng nkuăl tăm knu\ng bơ, yơn mô gi\t rnoh geh tăch ri mhâm. U|ch lah bôk nau kan “Dak Nông-yan bơ du\m” mra lah nau ueh ân kônh wa [on lan.

            ‘ Ti\ng nau năl bah gâp, tâm nklăp 3-5 năm đo\ng ri tơm bơ tâm nkuăl kơt lah mra tăm le\. A[aơ “ ăp nu\ih, ăp ngih tăm bơ”, gâp ko\ dôl rvê tât nau kan aơ. Lah [on lan ntrơn jêng tăm bơ le\ ma tât rnôk bơ mô geh tăch luh, mô geh tăch le\ ri nê lah nau jêr mpeh văng sa. Râng Bôk nau kan “Dak Nông-Yan bơ du\m” gâp ko\ mâp đah Rnâng kan văng sa bah n’gor mpeh nau ntru\nh ân du đê| rnăk vâl geh âk bơ. Nau u\ch bah [on an ri u\ch geh nti\m nti mpeh nau tăm bơ âk ngăn, tâm mbơh pă nau blau đah ăp nu\ih râng bôk nau kan nê, tal bar lah kơt nti nau tăm tă bah ăp nu\ih blau tăm tâm ntu\k”.

        Hôm đah wa Hồ Gấm-Kruanh rmôt kan  pah kan lo\ mir n’gor Dak Nông ri ân gi\t, nau kan pơk hvi rnoh neh tăm bơ du trong tăm êng kơt rnôk aơ lah yor nau geh bah jêng bah ntu\k dôl geh tăch, mô to\ng nau nâp nâl. Nu\ih [on lan mô to\ng nau blau tăm, mô to\ng ntu\k tăch.

          ‘ Nu\ih [on lan tăm bơ dôl ti\ng ntu\k tăch rgâl, ndrel ntu\k tăch rgâl aơ mô geh nâp nâl, yor ê geh du ntu\k kan ký ton rgum rvăt ndơ tuch tăm đah [on lan ôh. Kơp n’ăp ma ăp ntu\k kan ngih dak ntơm sa ơm tata rnôk aơ, nti\m nti nau tăm cà phê, tơm aơ tơm êng yơn êng tơm bơ ri đê| ngăn. Yor ri nu\ih [on lan ê gi\t le\ nau tăm. Ê geh du ntrong mô lah du ntu\k kan nti\m nti nau ê nkra ân săk rnglay, to\ng ăp. Ngăn lah tăm âk ir ntil bơ tâm du nkuăl ri ntil tơm tăm aơ mra mô geh tâm ban. Pơk nau jêr ân nau rgum ndơ tăch luh mô lah tăch ting nau đă bah rvăt bah ntu\k kan. Gâp mi\n rnoh kơt nê ri gay uănh ân ueh tay”.

         Nau ngăn lah, bơ mô di lah tơm tăm âk bah n’gor Dak Nông. Rđil đah tiêu, cà phê, điều ndrel cao su ri tơm bơ geh rnoh đê| lơn. Lam n’gor geh nklăp 2.600 ha bơ, tâm nê rlau 700 ha tăm rgum ndrel nklăp 1.900 ha tăm srah.

Yơn lah, tơm bơ geh rnoh văng sa khlay, tâm du ha geh ntơm 500-700 rkeh, lah geh kơt a[aơ ri tơm bơ geh nklăp 10% rnoh săk geh bah ntu\k kan tuch tăm bah n’gor. Wa Trương Thanh Tùng, Groi kruanh UBND n’gor Dak Nông ân gi\t, bôk nau kan “Dak Nông-yan bơ du\m” gay mbơh lam hvi ntil bơ Dak Nông tât nu\ih do\ng, tât ăp ntu\k kan ê nkra, tăch luh tâm ndrel bah dih dak gay n’hao rnoh khlay play bơ. Lah rjăp nau dơi nâp bah tơm bơ tâm nau kan tuch tăm bah nkuăl, n’gor Dak Nông mra geh nau kơl an [on lan hun hao ntil tơm aơ ti\ng trong nâp nâl:

         ‘Gay [ư ti\ng ueh nau săk geh bah tơm bơ, ê lor Dak Nông uănh khlay kơl an nu\ih tăm bơ mpeh nau gi\t ntu\k tăch, nchră tât ntil bơ to\ng geh dơi, đăp mpăn nâp nâl. Jă ăp nu\ih ntuh kơl tât ê nkra jru ntil bơ ndrel leo tăch ân nu\ih [on lan. Kơl an [on lan tăm bơ, kơp dơn VietGap, joi luh tu tơm, kơl an [on lan njêng ăp rmôt tâm boh mpeh bơ, ăp rnăk tăm bơ gay to\ng nau tâm rgop, njêng nkuăl tăm, bơ âk hvi gay tăch luh tâm dak ndrel lam ntur neh”.

        Bôk nau kan “Dak Nông-yan bơ du\m” bôk năp geh [ư ta nkuăl têh Gia Nghĩa, đah âk nau kan tơm kơt: Tâm nchră “Hun hao bơ nâp nâl”; rơh tâm rlong “Play bơ kah”; tăch ndơ “tâm nthoi nau kan tăch bơ ndrel ăp ntil ndơ tuch tăm”…Ndrel đah nu\ih năch tâm dak ndrel dak ba dih, bôk nau kan mra geh 66 rnăk [on lan tâm nkuăl râng tâm ăp nau kan ndrel nklăp 500 nu\ih [on lan râng tâm nchră mpeh nau hun hao bơ nâp nâl. Mpo\ng u\ch bah kônh wa [on lan lah, bah Bôk nau kan “Dak nông-yan bơ du\m” mra pơk nau rgâl mhe gay hun hao bơ nâp nâl./.

                                                                                        Nu\ih rblang: H’Thi