Tâm Trung tâm Ung bướu, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, nŭih ji ung thư toh âk ngăn lăp săm tâm ngih dak si rnôk lĕ la, têk nsum ma ăp nau tât khuch, lăp tâm âk ntŭk tâm săk jăn ndrel ƀư ji jŏ jong. Du đê̆ nŭih rnôk saơ môr tâm toh ri hăn săm êng ma nau bu ntĭm, kơt: Chuh, put ma n’ha tơm si gay ma ân ntŭk môr nê bah oi, yơn lah nau ji jêng lơn ma jêr ngăn rnôk leo săm.

Kơt wa H’Bliak Niê (54 năm) tâm xã Ea Knuếc, n’gor Dak Lak lah du ntoh mhô. Hŏ tă bah jŏ, wa H’Bliak geh nau môr ngăn tâm ntang ntơh, vay ji rnôk pah nau kan jâk yơn lah păng ƀlau ngăn ngih dak si ri ma ân tât rnôk saơ tâm ntang ntơh păng môr têh, ƀư jêng ji hô, jânh mô dơi hăn ro, rnôk nê mơ rnăk vâl păng leo păng ngăn tât Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên gay ma khám. Jêh rnôk ƀư ăp xét nghiệm ndrel mêt uănh n’hâm soan, ăp nai dak si saơ păng geh ji ung thư, hŏ tât rnôk rơh 3 ndrel geh nau rêng sa tât nting. Wa Y Ngơi Ayun, klay wa H’Bliak mbơh:

‘Tâm ngih ri mê̆ gâp saơ ji tâm jâng, mô dơi hăn ro. Rnôk leo tât ngih dak si gay ma mêt uănh n’hâm soan ri nai dak si mbơh lah mê̆ gâp ji ung thư toh lvang 3 hôm, păng lĕ rêng sa tât nting. Yor ngih ach o ri ma rnăk vâl hên leo păng tât ngih dak si lĕ la, ƀư nau ji me po gâp lơn ma jâk đŏng”.

Nŭih ji êng đŏng lah wa Nay Hker (48 năm) tâm xã Ea H’Leo, n’gor Dak Lak. Rnôk saơ mor tâm ntang ntơh, wa mô tât ngih dak si gay ma mêt uănh ôh, ma tĭng ăp bu ranh tâm ƀon mbơh, hăn pĕ nkao play mbŭng juh ân hăch jêh ri put ngăn tâm ntŭk toh môr ŭch păng “rai êng mor”. Jêh gleh nar, ntŭk môr mô knŭng mô roh ma hôm môr têh lơn, rhik sôt, ji ndrel jêng rêng ôm, plưch tâm âk ntŭk đŏng. Rnôk tât ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên gay ma uănh, ăp nau dak si năl păng geh nau ji ung thư toh tâm rnôk dôl ma hao, nkre ntŭk ntô geh khuch sôt jâk yor lah rnôk ntă ma n’ha mô geh kloh.  Wa Y Đức Êban, sai wa Nay Hker mbơh:

‘Rnôk ur gâp saơ geh môr toh, ri rnăk vâl hên ntôn lah môr dơm dam dơm, mô geh nau rvê ôh ri ma hăn klih kao mbŭng gay ma sĭt put, ntă. Jêh rnôk ntă put ri toh păng rhik, sôt, môr lơn ma têh đŏng, rnôk nê mơ rnăk vâl hên leo păng hăn ngih dak si ri mơ gĭt lah ung thư toh lvang 3. Rnôk aơ ur gâp hŏ geh rnglăp dak si tâm săk 7 tŏ hôm, yơn hôm dôl ma ma uănh tay n’hâm soan tâm ngih dak si”.

Tĭng nai dak si CK II Bùi Quốc Hương-Groi Giám đốc ƀư nau kan tâm ntŭk kan Ung bướu, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, mô kơt ma du đê̆ nau ji êng geh nau mpơl kloh tă bah bộ, ung thư toh vay geh mpôn ndrel mô lăng geh saơ ngăn. Tâm rnôk ơm, ntŭk mor jê̆ ndrel mô geh nau ji mô lah geh nau rgâl ri ma âk bu ur mô geh geh năl. Nê kŏ lah nkô̆ mhâm ƀư nŭih ji rnôk saơ nơm ji ri tât rơh tal 3 mô lah tal 4 rnôk saơ nê ntŭk mor lĕ têh, rêng âk ndrel ƀư âk nau khuch jâk kơt lah rêng sa tât nting, klơm soh, klơm, rngok...ƀư săk jăn bah nŭih ji mô dăng, rgay ngăch, lêt jŏ jong, ngêt sa mô kah, huch nau dăng châl săk ndrel nơih sôt ji. Nai dak si CKII Bùi Quốc Hương, mbơh:

‘Lah nau ji ung thư toh tât tâm ngih dak si ơm, ngih dak si mra geh ăp nau kan gay ma leo uănh năl, klih rup uănh năl, siêu âm, klih MRI ndrle gưh khám uănh bah ăp nai dak si tơm. Yơn lah, lah gŭ tâm ngih gay sŏk knŭng n’ha si gay ma săm êng ri nau ji mra jêng sôt, khuch, rhik hô ngăn, ƀư nau ji lơn ma jâk tay đŏng, rnôk nê nơm mô dơi săm bah ôh. Ung thư toh lah săm mô tâm di ri mra  sa rêng tâm ntô, nơm koh, siăt lơi ntô âk ngăn. Nau ji aơ lah nơm saơ ơm mra săm bah lĕ. Geh nŭih ji lah nŭih dôl ma gŭ pah kan tâm Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên hên săm nau ji ung thư ntơm năm 1989 tât rnôk aơ, păng nê rnôk aơ hŏ rlu ranh ndrel bah ngăn nau ji, hôm pah kan nâm ơm”.

Rnôk tât rnôk lĕ la, nau săm mô knŭng jêr ma hôm roh rui âk ngăn ndrel khuch tât n’hâm soan ndrle nau rêh. Ngoai tâm ăp nau khuch khat klach rvê ngăn bah ung thư toh lah mô dơi geh rdâng, âk bu ur heh nau ji mô geh nau mbơh njrăng lor. Nau aơ tâm an ma ăp nŭih kŏ mra geh nau ji. Mô êng knŭng saơ nau ji tâm rnôk ơm, ma nau ji bah ung thư kŏ tât âk ntil ngăn. Geh nŭih ntŭk môr păng hao mbrơi jêh âk năm, yơn kŏ geh nŭih ji păng mpơl ngăch knŭng tâm đê̆ khay. Nau tâm nkah êng aơ ƀư nau săm mô geh du nau tâm kơt ân ăp nŭih geh nau ji. Ndri ma, nau khlay ngăn lah bu ur ân geh uănh njrăng ngăn nau hăm khám ƀa ƀơ gay ma geh uănh năl, nkân rdâng nu ju ung thư. Lah saơ ơm ndrel nkân njrăng săm ơm ri nau ji mra bah, kơl an ăp nŭih oh nur mât chăm n’hâm soan, đăp mpăn nau rêh bah nơm./.

          Ăp nău ntoh n’hanh trong njrăng n’gang ung thư toh

Ung thư toh lah nău ji âk n’hanh ƀư khĭt bôk năp ta bu ur ta lam ntŭr neh. Pơng mô knŭng khuch hô tât săk soan nuih n’hâm ma hôm khuch hô tât nău mĭn n’hanh uĕh nâp nău rêh bah nuĭh bu ur. Gay wât lơn mpeh nău ji ung thư toh, trong săm n’hanh trong njrăng n’gang ji, rmôt nchih nău nkô̆ way nkoch ôp nai dak si CKII Bùi Quốc Hương-Groi Giám đốc phụ trách Trung tâm Ung bươú, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên. Jă kônh wa n’hanh lĕ băl mpôl kâp gŭ djăt.

- Ơi nai dak si, nu nău ntưp ji ung thư toh aƀaơ m’hâm n’hanh moh lah ăp nkô̆ nău khlay ƀư nău ji aơ?

Nai dak si CKII Bùi Quốc Hương: Ta Việt Nam kơt ta lam ntŭr neh, tĭng rnoh kơp dăch aơ ngăn, ung thư toh hôm e dâk bôk năp mpeh rnoh ntưp. Rĭng du năm lam ntŭr neh geh nklăp 2,2 rkeh nuĭh. Việt Nam dâk bôk năp ung thư toh ta bu ur. Du năm geh nklăp 24-25.000 bu ur ntưp mhe, mô hŏ ntop lĕ. Rnoh khĭt yor ung thư toh nklăp 10.000 nuĭh, geh 8-9%. Ung thư toh lah ngoăy tâm âk ung thư dơi Rmôt kan dak si lam ntŭr neh saơ ơm n’hanh săm bah ung thư toh.

Ung thư toh lah êng n’hanh ung thư lah nsum nkô̆ nău mô hŏ kloh yơn geh âk nkô̆ nău dơh geh ta n’gul ƀư ung thư toh. Bôk năp lah nău gŭ âm, ntĭt nsa đêt thể dục thể thao, ngêt sa âk ngi, bu ur rmeh ký, jŭp hât, ngêt ndrănh bia. Rlău ma nĕ, geh âk nuĭh ung thư toh geh tât nău sŏk sai mbrơi, deh kon mbrơi, mô an kon pu toh me. De đêt ung thư geh tât nkô̆ nău ntưp rêng. Nĕ lah ăp nkô̆ nău dơh. Hôm nkô̆ nău na nê̆ mô kloh na nê̆.

M’hâm ƀư gay saơ ơm ji ung thư mêh?

Nai dak si CKII Bùi Quốc Hương: Ung thư toh lah du ntil ung thư dơi njrăng n’gang, dơi njrăng n’hanh săm uĕh đah trong, rnôk moh ntil nău ntoh tâm săk he ntoh môr rchoăl ndal ma bah năp đaơ mô geh, aƀaơ geh an hăn but uănh nai dak si dâl gay saơ ơm. Mô dơi ndra săm êng n’hanh mô dơi tât bu gru mô lah châm cứu. Lơn lah tâm ung thư toh dơi geh tât nội tiết, ăp khay bu ur jêh rơh di khay, nklăp 7-10 nar ri toh rbân, rnôk nĕ bu ur but uănh êng an nơm, lah saơ môr ndal, chông toh rhoăt tâm trôm, ntô ta chông toh rgâl, rhoăt nkual toh, mô lah luh dak ndal ri tât dâl ngih dak si gay but uănh, ƀư ăp xét nghiệm. Tât ngih dak si geh kỹ thuật cận lâm sàng saơ ji uĕh lơn. Gay saơ ơm ung thư toh geh 3 nău đă: Bôk năp lah but uănh êng toh. Tal 2 groi nđôi tĭng khay ăp năm. Geh 2 trong lah chụp nhũ ảnh jêng chụp X-Quang n’hanh geh ăp nuĭh êng groi nđôi đah chụp MRI, but uănh tĭng khay 1 năm đêt ngăn du tơ̆ kơl saơ ji ơm lơn.

Rnôk ji lĕ ta lvang mbrơi knŭng mât rong kơl an, săm nău ntoh mô săm gay dơi bah. Tâm ung thư toh, bu hôm e săm ơm lah ta ntŭk, ta nkual, ngai jêng lah trơn ntŭk ji. Ta ntŭk, ta nkual dơi rek, xạ trị, di căn ngai knŭng dŏng dak si n’hanh n’hŭch bah ji ntop kơl.

Gay njrăng ji ung thư toh, mô an hao ký âk, n’hŭch ngi, bu ur mô an jŭp hât n’ha, ngêt ndrănh n’hanh n’hao tiăr nti thể dục thể thao, mô an sŏk sai mbrơi, an kon bu pu jêh dêh. Ta năp đaơ ung thư toh lah êng n’hanh ung thư lah nsum way mâp ta nuĭh âk năm. Ung thư toh way bah 40-50 năm mơ geh ung thư. Yor nê, Hiệp hội ung thư Lam ntŭr neh đă bu ur 40 năm let lơ an hăn uănh groi nđôi săk soan tĭng khay.

- Lah uĕh ăp nău nkoch dŭt uĕh bah nai dak si.