Dâr măt lah gưl thần kinh gŭ ta trôm măt, geh wơt dơn ang nar n’hanh mbơh rup gui tâm rngok. Aơ lah ntŭk rgum âk ăp trong mha jêt, ăp ndơ dŭt ngăch đah nău rgâl bah sĭk mham. Rnôk sĭk mham hao âk jŏ jong, ăp trong mham jêt aơ dơh geh khuch, ƀư ăp nău rgâl ndal ta dâr măt. Nău aơ lah mô dơi uănh nđôi mbra ƀư hŭch ang măt, đê̆ đŏng jêng tât ngo măt nkre re. Nău klach bah ji lah hao mô năl. Ta lvang bôk năp, nuĭh ji kơt mô geh saơ ji mô lah jêr ât na nê̆.

Tĭng rnoh kơp bah Ngih dak si Mắt Dak Lak, du năm geh bah 2.000 tât 3.000 nuĭh ji chrach njŭng tât but uănh ăp nău ji mpeh măt. Tâm nĕ, nklăp 400 tât 700 nuĭh dơi saơ ji dâr kon măt chrach njŭng. Yơn lah, ăp nai dak si an gĭt dŭt âk nuĭh ji knŭng hăn but uănh rnôk ngo măt lĕ hŭch na nê̆. Nău aơ ƀư nău săm mâp âk jêr jŏt, đê̆ đŏng geh âk nuĭh mô dơi bah ang măt kơt bôk năp. N’hêl na nê̆ aơ an saơ, nău wât bah nuĭh ji mpeh nău rgâl ta măt hôm e đêt, tâm rnôk aơ lŏ ngoăy tâm âk nău rgâl klach yơn lĕ rngôch dơi saơ ơm lah dơi uănh nđôi ăp khay.

Wa Lê Thị Thịnh (63 năm deh) ta xă Krông Búk, n’gor Dak Lak lĕ geh rlău 10 năm rêh ndrel đah nău ji chrach njŭng. Rlău ma nĕ, wa hôm geh âk nău ji êng kơt mham play nuih, hao huyết áp, mô uĕh ngi mham... Ăp nău ji aơ lĕ ƀư khuch trong mham tâm săk n’hanh jêng tât rgâl ta măt. Wa Lê Thị Thịnh nkoch: "Gâp geh chrach njŭng lĕ rlău 12 năm. Tât năm 2025, rnôk hăn but uănh ri nai dak si saơ geh rgâl dâr kon măt n’hanh đă uănh nđôi, săm ăp rơh 6 khay du tơ̆. Kon măt bah gâp ngo mbrơi mbrơi tĭng khay. Nai dak si an gĭt lah mô săm ngăch ri geh jêng tât cheh măt, tâm rnôk rek dŭt jêr. Ta năp nĕ gâp ƀa ƀơ geh nho jâng ty. Aƀaơ, kop ji khuch dŭt têh tât gŭ âm n’hanh nău rêh ăp nar".

Tĭng nai dak si CKI Nguyễn Thị Minh Hải-Groi khoa Săm tổng hợp, Ngih dak si Mắt Dak Lak, nău bah wa Thịnh mô di êng. Âk nuĭh ji chrach njŭng êng geh tâm nău kơt nĕ rnôk saơ nău rgâl dâr kon măt ta lvang mbrơi. Ngoăy tâm âk nkô̆ nău khlay ƀư ji saơ mbrơi lor nău mĭn thơ tha bah nuĭh ji. Âk nuĭh rnôk geh chrach njŭng way rgum uănh nđôi ăp nău rgâl mham play nuih, leh, klơm... ma đêt uănh tât nău uănh nđôi măt. Bah meng nĕ, yor ji mô ƀư ji, mô geh nău ntoh na nê̆ ta lvang bôk năp jêng nuĭh ji jăng lơi. Rnôk măt ngo, âk nuĭh ntôn đah ăp nău mpeh măt yor năm deh kơt săk ranh mô lah đục thủy tinh thể. Yor nău thơ tha aơ lĕ ƀư “rnôk khlay” gay saơ n’hanh săm ơm geh ntlơi. geh ntoh nău rgâl dâr kon măt way hai jêh nklăp 5 năm ntưp ji chrach njŭng n’hanh hao tay tĭng năm khay. Nai dak si CKI Nguyễn Thị Minh Hải an gĭt: "Nuĭh ntưp ji chrach njŭng an uănh nđôi uĕh trong mham n’hanh nchrăp but uănh măt ăp rơh. Đêt ngăn du năm an uănh nđôi măt du tơ̆; êng ăp nuĭh ntưp ji rlău 5 năm, an but uănh bah 1 tât 2 tơ̆ du năm. Bôl măt mô rơp, mô uănh ngo, n’ăp rnôk mô geh nău ji yơn he an hăn but uănh. Nău uănh nđôi ơm kơl saơ khuch tă bah lvang bôk năp dâl, bah nĕ geh trong săm ngăch, n’hŭch geh ngo măt n’hanh cheh măt".

Nău saơ ơm geh nău ƀư dŭt khlay an săm. Lah dơi nking n’gang ngăch, ji dơi uănh nđôi n’hanh ƀư mbrơi nău hao. Gay njrăng n’gang rgâl dâr kon măt, nuĭh ji an uănh nđôi uĕh trong mham, mât nău rêh kloh uĕh, tĭng săm tĭng trong ntĭm bah nai dak si n’hanh but uănh măt ăp rơh.

Nau ji chrach njŭng lah ngoai tâm ăp nau ji tât khuch jêr, mra khuch ngăn tât kon măt lah mô geh saơ ndrel săm ân năn. Gay kơl an kônh wa gĭt kloh lơn mpeh nau khuch kŏ kơt lah nau njrăng der, rmôt phóng viên geh nau ôp ma nai dak si chuyên khoa I Nguyễn Thị Minh Hải, Groi Khoa săm rgum, Ngih dak si Măt Dak Lak.

Ơi nai dak si, nŭih geh nau ji chrach njŭng ân geh hăn khám rnôk moh nau mpơl saơ êh?

Nai dak si Nguyễn Thị Minh Hải: Nŭih ji chrach njŭng ân geh hăn khám măt nkre rnôk geh ăp nau mpơl kơt: Uănh mô lăng ang ndal, uănh nkêng nkăng, saơ ôch mô lah saơ kơt lah rhuăy mpar bah năp măt, mô lah geh kơt ndơ nkŭm tâm kon măt. Ngăn ngên, lah mô lăng saơ kloh ang dŭt ndal mô lah roh du gưl nau ang tâm kon măt nơm, ri nŭih ji ân hăn tât ăp ngih dak si săm măt, nê mra lah nau mpơl saơ ji jâk kơt lah luh mham mô lah chăt ji ndrel ăp nau geh mpơl ji kơt aơ ri ân geh săm năn. Tĭng ntŭk kan dak si lam ntur neh, nau ji tâm kon măt yor geh tă bah ji chrach njŭng lah ngoai tâm âk nkô̆ ji ƀư jêng chiah măt âk ngăn ma nơm dơi geh njrăng der. Ndri ma, nŭih ji mô dơi kâp ân tât rnôk geh nau mpơl ji ngăn mơ dĭng hăn khám, ma ân geh hăn khám ƀa ƀơ rnôk geh uănh năl nau ji chrach njŭng gay ma ơm saơ ndrel năm săm nau ji aơ./.

Rnôk aơ, nau ji  tâm kon măt geh tât chrach njŭng moh nau bu săm bah? Ndrel nau tam rnôk săm ma nơm saơ nau ji ơm ri mhâm đŏng, ơi nai dak si?

Nai dak si Nguyễn Thị Minh Hải: Rnôk aơ, nau ji tâm kon măt yor tă bah ji chrach njŭng lơh geh âk nau săm mhe ngăn, kơt lah chuh dak si tâm ntô kon măt, laser ntô kon măt ndrel rek săm tâm kon măt. Tâm nê, chuh dak si dôl lah nau ƀư ueh tơm ngăn, gay huch oi nau ngo măt ndrle mra dơi geh mpơl saơ kloh lơn. Laser tâm kon măt kơl njrăng nau ji jêng jâk lơn, mô rek săm geh dŏng ƀư rnôk ma nau ji tâm kon măt geh jêng rêng jâk, kơt lah luh mham mô lah plôk ntô kon măt. Nsing tâm ăp nau dôl tât geh bah nŭih ji, ma nai dak si mra dŏng nau săm mô lah tâm rgop ƀư ma ăp nau kan êng êng. Nau khlay ngăn lah nơm saơ ơm ndrel săm ân tâm di, năn, mra dơi njrăng rdâng tât 90% nau tâm khuch mô hôm saơ ang măt. Ndri ma, nŭih ji chrach njŭng ân khám măt ƀa ƀơ, kơp n’ăp ma ê geh nau mpơl nau ji tâm măt.

Ơi nai dak si, moh rnôk nau ji chrach njŭng ƀư jêng chieh măt?

Nai dak si Nguyễn Thị Minh Hải: Nau ji khuch tâm kon măt yor ji chrach njŭng mra ƀư jêng mô hôm dơi mpơl ang rnôk ma nau ji lĕ la ngăn. Ngăn lah, rnôk nau ji dôl ma geh ji đê̆ tâm kon măt yor ji rchrach njŭng, nơih luh mham mô lah plôk ntô măt. Êng nê, nau ƀư môr tâm ndâr măt, khuch sôt ntŭk ƀư nơm saơ ndrle lơh khuch nau ang mpơl mra geh ngo măt nkre lah nơm mô geh săm ân năn. Nau rvê ngăn lah, tâm rnôk ơm bah nau ji, nŭih ji mô geh nau mpơl saơ ji kloh ôh, ri ma nŭih geh nau ji mô lăng njrăng ndrel mô hôm nah rnôk mhe ji gay ma geh săm bah. Ndri, nŭih geh nau ji chrach njŭng ân geh hăn khám măt ƀa ƀơ gay ơm saơ ndrel săm ân ơm, der nau tât khuch jru lơn.

Moh nau mpơl saơ ƀư nŭih ji mô lăng njrăng, njêng jêng nau ji jâk hô lơn, ơi nai dak si?

Nai dak si Nguyễn Thị Minh Hải: Ngăn lah, êng nau mô njrăng nâp mô hăn khám ƀa ƀơ, ri ma âk nŭih ji chrach njŭng hôm geh nau tât khuch, kơt lah: Bôk năp lah mĭn măt nơm ê ngo ri ê geh nau ji, tâm rnôk kon măt yor nau ji chrach njŭng ƀư ơm ngăn, rnôk nê ê geh nau mpơl saơ, ê ƀư ngo măt, yơn lah nau ngăn lah nau ji dôl ma geh rêng ăp nar hôm. Tal bar lah nau mĭn, knŭng nkân ueh trong mham lah tâm di hôm, yơn nau ngăn, bol ma trong mham ueh ri nŭih ji hôm ân geh khám măt ƀa ƀơ yor nau ji tâm kon măt mô mpơl saơ kloh, păng rêng ji ma nŭih ji mô saơ. Tal pe lah nŭih geh nau ji mô njrăng tât nau ji tâm măt yor chrach njŭng, rnôk ngo ri knŭng ntôn lah yor âk năm mô lah kon măt ngo yor nkô̆ êng ri ma mô ŭch hăn khám, ma knŭng kâp ân tât rnôk ngo jâk ngăn ri mơ hăn khám. Êng nê, du đê̆ nŭih ji mô ŭch săm kơt lah klavch geh nau ji yor laser, klach khuch tât nau ang măt, ri ma dĭng gŭ kâp mô ŭch săm ndrel jêh nê nau ji mra jâk lơn. Tĭng ntŭk kan dak si lam ntur neh, nau kan gĭt tâm di ndrel săm ân năn lah nau ueh ngăn, khlay ngăn.

Ơ, lah ueh nai dak si!