Play nuih lah ntil khlay ngăn tâm săk kon nŭih, yơn âk nŭih mô gĭt play nuih dôl khuch  ma nơm mô sơ. Kơt lah wa Vũ Thị Lai (91 năm) tâm phường Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak, bol ma săk ranh yơn wa Lai đê̆ ngăn hăn khám n’hâm soan, knŭng tât ngih dak si lah saơ nau ji mơ hăn khám. Bah rnôk aơ 2 năm, wa Lai saơ ji tâm ntang ntơh, jêr sŏ n’hâm ndrel leo săm tâm ngih dak si Đại học Y dược Buôn Ma Thuột.  Bah ăp nau uănh năl, wa Lai geh nchroh lah ji kol mham tâm play nuih ndrle geh đă ndơm stent tâm trong mham play nuih, du nau ƀư dŏng ndơ bah ngih dak si ndơm tâm trong mham gay ma pơk hvi mô lah ân n’hoch tay trong mham geh kol ndrel huêt. Jêh rnôk rnglăp stent tâm trong hoch mham, nau ji bah wa Lai geh đăp mpăn, bah ji play nuih, bah jêr sŏ n’hâm yơn jêh nê lŏ geh nau ji hôi tâm play nuih, ji tâm pleh leh, ji chrach njŭng ri ma lăp săm âk tŏ. Wa Vũ Thị Lai mbơh, êp aơ ngăn, wa lăp tâm ngih dak si rnôk ma săk môr, jêr sŏ n’hâm rnôk bĭch ri mô dơi hăch bĭch. Ntơm bah nê n’hâm soan mô ueh. Yơn lah, rnơm geh săm ueh tâm ngih dak si, nau ji bah wa Lai rgâl ueh, măng dơi hăk bĭch ndrel mô hôm môr:

Nar gâp hăn ta aơ ri ndul gâp ji ngăn, jâng gâp môr, săk jăn mô lăng dăng, yơn jêh rnôk săm ta aơ ri rnôk aơ mbơm hôm, ndul rbăn, săk jăn dăng lơn. Ăơ nai dak si ta aơ mât chăm n’hâm soan ri ma nau ji kŏ mbơm oi ngăn. Gâp tĭng uănh nau ji ta aơ âk năm hôm, kŏ rnglăp sten tâm trong hoch mham ri ma n’hâm soan mơ dơi geh kơt nar aơ.

Ntŭk kan dak si lam ntur neh kơp, ăp năm lam ntur neh geh 17,9 rkeh nŭih khĭt yor nau ji play nuih. Ăp nau ji vay mâp tâm play nuih kơt: động mạch vành, sôt ntô play nuih, kol dak học mham, play nuih nchuăt mô tâm ban, hôi play nuih...Hôm ta Việt Nam, tâm ăp năm geh 200 rbăn nŭih khĭt yor ji play nuih, geh 33% nŭih khĭt, âk rlau 20 tŏ rnoh rnoh nŭih khĭt yor ung thư ndrel âk rlau 10 tŏ rnoh nŭih khĭt yor tâm tom ndeh. Nau mbăk jâk bah play nuih dôl ma nar lơn âk, lơi ân ba kơi âk nau khuch jâk ân săk nŭih ji, rnăk vâl ndrel ƀon lan.

Tĭng nai dai si Nguyễn Trọng Thiện-Khoa Nội tim mạch, Ngih dak si Đa khoa Y dược Buôn Ma Thuột, năm 2025, ngih dak si khám ân rlau 28 rbăn nŭih ji play nuih, ăp nar ntơm 90-100 nŭih. Săm tâm ngih dak si geh 2.800 nŭih. Aơ lah rnoh dŭt âk, lah mbăk jâk tâm ntrong kan dak si. Nau ji play nuih bu vay lah nau ji bah bu ranh hŏ mô hôm geh di, âk năm êp aơ, nau ji geh âk tâm bu mom, geh nŭih kol trong hoch mham play nuih rnôk ê tât 30 năm. Nkô̆ lah mô njrăng, mô nkân ndrel mô khám n’hâm soan ƀa ƀơ, rnôk ăp nau ji tât ri mơ hăn ngih dak si. Êp nê, ndrel nau rêh rnôk aơ mhe ndrel mơng ăp nau mô ueh, kơt ngêt âk ir ndrănh ƀiêr, su hât, mô nchiăr săk, rvê âk, mô ueh tâm nau mĭn ƀư...kŏ lah nkô̆ ƀư jêng nau ji play nuih. Nai dak si Nguyễn Trọng Thiện mbơh:

Nau ji play nuih geh âk ntil nau ji nsum tâm êp nê, năm vay geh nau ji ntơm 60-70 năm. Yơn lah, nau ngăn môg nar êp aơ ri nau ji play nuih lĕ tât ma bu mom, geh nŭih mhe rlau 30 năm mô lah 40 năm hŏ geh nau ji play nuih hôm. Du đê̆ nŭih mom lơn ri geh tât nau ji tă ndul me mô lah du đê̆ nau tât ji êng. Nau ji play nuih geh âk rmôt, geh tât play nuih kơt hôi play nuih, ji cơ play nuih mô lah sôt cơ play nuih. Tal 2 lah geh tât nau mô ueh sŏ n’hâm, tal 3 lah trong hoch mham ndrel mpât play nuih. Kơt lah chah trong mham, trong mham mô tâm ban.

Tĭng ăp nai dak si chuyên khoa, ăp nau mpơl saơ bah play nuih vay mô geh tâm ban ndrel jêr ndơn saơ tâm rnôk bôk năp, ân tât rnôk nau ji saơ mpơl ngăn ri nau ji hŏ tât tâm rnôk mbăn ngăn.  Rnôk saơ săm hŏ jêng nau jêr ndrel geh âk nau tât khuch đŏng. Ndri ma, nau nkân njrăng nau ji ân ơm hôm lah ntrong nkân njrăng ueh ngăn đah nau ji play nuih. Yor bah trong nkân njrăng, săm mra kơl an nai dak si năl ăp nau khuch kơt lah mô ueh tâm play nuih, mô ueh lipit mham, hao huyết áp...nkre saơ ơm nau ji tâm ntôn, tâm trôm play nuih ân nŭih ji./.

Ji mham play way dơi ăp nai dak si chuyên khoa ntĭt kơt “nuĭh nkhĭt nuĭh mpôn” yor pơng geh mpôn yơn khuch khat lŏ geh dŭt mbăn. Gay geh tay nău wât mpeh nău ji aơ n’hanh du đêt trong mkra njrăng ji, jă kônh wa n’hanh lĕ băl mpôl djăt nău mbơh bah Nai dak si Nguyễn Trọng Thiện-Khoa Nội tim mạch, Ngih dak si Đại học Y dược Buôn Ma Thuột tă bah rơh tâm nchră bah kơi aơ.

- Ơi nai dak si, aƀaơ ji mham play nuih geh âk n’hanh klach m’hâm mêh? Ăp nkô̆ nău khlay ƀư ji moh ndơ, ơi nai dak si?

Nai dak si Nguyễn Trọng Thiện: “Aƀaơ ji mham play nuih lah nău ji jêr bah ntoh lư mô knŭng ta dak he ma ta lam ntŭr neh. Êng ta Việt N am, tâm rnôk ntrong ƀư kop ji ri ji mham play nuih lah ngoăy tâm âk rmôt ji geh dŭt âk, n’glơi an dŭt âk nău rgâl, rgâl dŭt ngăch, mbăn n’glơi an âk nău khuch khat mbăn an nuĭh ji. Ji mham play nuih geh âk nkô̆ nău n’ăp nkô̆ nău yor tă bah ndŭl me, nkô̆ nău yor tâm ntưp rêng. Du đêt ji geh tât ndŭl me kơt: thông liên nhĩ, thông liên thất, ăp geh koet ndŭl me êng (way mâp ta kon se). Dŭt âk nău ji ƀư ta mham play nuih yor nău ngêt sa, gŭ âm mô uĕh. Ntĭt nsa kơt sa âk ndơ sa ngăch, dak ngi; đêt mpât săk; dŏng dŭt âk kích thích kơt, ndrănh bia, hât n’ha. Nuĭh ji geh nău ji mpôn  kơt hao huyết ăp, chrach njŭng, djuôr leh ma mô săm ƀa ƀơ, mô uănh nđôi uĕh ăp nkô̆ nău geh nĕ lah nkô̆ nău ntrôl ji mham play nuih ƀư.

- Ơi nai dak si, lah ji mham play nuih mô dơi saơ ơm ri jêng tât moh ăp nău khuch?

Nai dak si Nguyễn Trọng Thiện: “Nău mĭn nsum bah nuĭh ji lah rnôk geh ntoh ji hôm mư hăn but uănh. Geh du đêt nuĭh ji tâm rnăk wâl geh ntưp ji mham play nuih jêng uănh hăn but săk soan ăp rơh, yơn lah, aơ knŭng lah du đêt. Hôm dŭt âk nuĭh ji rnôk tât đah ngih dak si lĕ geh ntoh ji. Nuĭh ji geh ji ntâ, jêr nsôr, gŭ âm ăp nar mô dơi kơt nâm ơm. Geh nuĭh tât ngih dak si tâm nău dŭt mbăn, n’glơi an nău rgâl klach kơt djuôr trong n’hâm, hŭch huyết áp, ntêt nkri tât nău rêh an geh nking n’gang ngăch ndal.

Lah nău ji mô dơi saơ ơm, ri uĕh nâp nău rêh nuĭh ji mbra hŭch, nuĭh ji mô dơi gŭ âm nâm ơm, dơi dăng soan hŭch âk, soan pah kan nuĭh ji mbra hŭch, mpeh jŏ mpeh jong nuĭh ji mbra geh djuôr play nuih yor jêr nsôr, ji ntâ. Âk rơh kơt nĕ play nuih nuĭh ji mbra hŭch, khuch khat lah nuĭh ji dơi khĭt. Klach ngăn bah ji mham play nuih mô kơt ăp nuĭh ji êng, nău ji aơ geh mpôn rnôk saơ ri geh nău chôt ndal”.

- Ơi nai dak si, gay saơ ơm ji mham play nuih, nuĭh ƀon lan an hăn but uănh n’hanh groi nđôi mhâm mêh?

Nai dak si Nguyễn Trọng Thiện: “Gay saơ ơm nău ji mham play nuih lor rnôk an săm ăp nkô̆ nău geh, an but uănh săk soan 6 khay du tơ̆ mô lah 1 năm du tơ̆ gay groi nđôi ăp nkô̆ nău geh kơt hao huyết áp, ngi mham, chrach njŭng. Đah nuĭh ji geh nkô̆ nău geh ơm mô lah nuĭh ji way jŭp hât, lăi jêng hăn but uănh nai dak si chuyên khoa mpeh play nuĭh gay dơi ƀư ăp xét nghiệm cận lâm sàng mô lah ăp uănh nđôi jru hvi lơn.

Đah ăp nuĭh geh ăp nău ntoh kơt rhăt ntâ, jêr nsôr rnôk rŭn soan an tât ngih dak si chuyên khoa tim mạch gay but uănh ơm. Rlău ma nĕ du đêt ji dơi săm bah kơt ji play nuih ndŭl, yơn ji mham play nuih lah nău ji jêr bah mbra tĭng nuĭh ji tât lôch săk, yor nê nuĭh ji an but uănh ƀa ƀơ, ngêt dak si ƀa ƀơ. Nău ji aơ mô di lah săm dơi mô lah mô dơi ma geh uănh nđôi uĕh đŏng lah mô. Lah nuĭh ji uănh nđôi uĕh hôm ri nuĭh ji dơi plơ̆ tay lĕ rngôch kơt nău rêh nâm ơm”.

- Tâm rnôk săm n’hanh njrăng n’gang jŏ jong, nuĭh ƀon lan an rgâl nău rêh m’hâm gay uănh nđôi uĕh ji mham play nuih?

Nai dak si Nguyễn Trọng Thiện: “Gay dơi uănh nđôi ri nuĭh ji an tĭng trong săm bah nai dak si, rgâl nău rêh, geh nău rêh uĕh lăng lơn, mô an dŏng ăp chất kích thích kơt hât n’ha, ndrănh bia. Ji mham play nuih yor ăp nkô̆ nău geh an dêr ăp nkô̆ nău geh. Ntĭt nsa nuĭh ji geh hao huyết áp an săm hao huyết áp, nuĭh ji geh ngi mham an săm ngi mham, mô lah geh ji jêr bah êng an săm. Đah nuĭh ji lĕ geh ji mham play nuih hôm ri rlău ma săm đah dak si ri nuĭh ji an uănh tât ndơ ngêt sa, nuĭh ji an sa sât, n’hŭch bôh, nuĭh Việt Nam sa tăng bôh an n’hŭch bôh tâm ndơ sa.

Lah mô gĭt njrăng rnoh bôh tâm di ri an n’hŭch n’gul ma he way dŏng ăp nar lah dơi. Tâm ndơ sa an n’hŭch (n’hŭch mô di mô dơi sa) ngi, ngăn lah ngi khung klơm mpô mpa, n’hao sa biăp trau, n’hŭch rnih piăng n’hanh sĭk, njŭng. Lah dŏng âk ir rnih piăng n’hanh sĭk njŭng ri jêng tât ƀư hao nkrem lipid tâm mham. N’hao mpât n’gơ, thể dục thể thao 30 mnĭt du nar đah môn thể thao tâm di đah săk soan bah ăp nuĭh. Wa ri hăn jâng, nchoăt jâng, nsât rse, cầu long, môn thể thao ji ŏk ri mô an ƀư.

- Ơ, dăn lah uĕh ăp nău nkoch dŭt tam bah nai dak si!