Êp aơ, rnoh kon se ntưp nau ji blen lăp tâm ngih dak si săm tâm Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên dôl ma âk, nau rvê ngăn lah âk nŭih tât ngih dak si rnôk lĕ mbăn. Blen lah nau ji mra dơi bah êng lah mô jâk, yơn lah, nai dak si nkah lah mô geh uănh ndrel săm tâm di, nau ji hôm mra jêng lơh khuch tâm kon se. Ndơn nau nê, jêh rnôk saơ kon nơm ji kop duh, mor tâm n’geng tôr, âk me mbŏ hŏ leo kon nơm hăn khám ndrel săm tâm Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên. Nua leo kon se hăn săm ơm  mô geh kơl săm bah ơm, uănh rjăp nau ji ma hôm năn klaih đŏng lah saơ n’hâm soan mô ueh, huch ngăn nau khuch tât n’hâm soan jŏ jong bah kon se. Yuh Nguyễn Đoàn Phương Dung (Phường Thành Nhất, n’gor Dak Lak) mbơh:

Kon gâp moh lah Nguyễn Thuỳ Bảo An, năm aơ 4 năm. Rnôk tâm ngih, păng ji kop duh 40 độ ndrel tâm n’geng tôr păng môr ji ri ma gâp hăn leo săm păng tâm ngih sak si. Tât ngih dak si, nai dak si mbơh lah păng ji blen. Gâp kŏ gĭt đŏng lah ji blen ri kon gâp ma khuch kơt lah khuch tâm glo, khuch rngok, kon bu ur ri khuch tât rnăn kon ri ma gâp ân kon lăp săm tâm ngih dak si gay nai dak si, uănh, săm ân bah.

Yơn lah, êp ăp nŭih me mbŏ uănh nchrăp nau leo kon tât ngih dak si khám ri hôm âk đŏng rnăk vâl săm êng tâm ngih tĭng nau vay ơm, mô uănh rjăp nau tât khuch bah kon rnôk ji blen. Ăp nau tât bah ji blen vay geh jêh rnôk n’geng tôr păng huch môr ri ma me mbŏ nơih thơ tha mô njrăng. Tâm kon se bu klô mhe hao têh, ji tâm tăp lah nau vay mâp, păng ji, môr tăm, ji kop duh hô, lah mô geh săm ndrel uănh ngăn ri nơih jêng huănh tăp, khuch tât nau deh nse jêh aơ. Tâm ban ma nê, nau ji tâm rnăn kon bah kon se bu ur bol ma mô lăng geh ngăn tâm glo yơn kŏ khuch đŏng đah n’hâm soan deh nse jêh aơ. Êng nê, du đê̆ nŭih ji tâm glo păng ƀư jêng ji ndul, m’ưm, luh hok, mô lah khuch lơn lah ji tâm rngok đah ăp nau mpơl ji bôk hô, luh hok âk, k’hăk, vơi. Aơ lah ăp nau tât ma ân geh leo tât ngih dak si săm ân năn. Nai dak si chuyên khoa II Đặng Việt Nam-Khoa Nhi Tổng hợp ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, mbơh:

Vay ri geh nau tât khuch bah ji blen vay mâp tâm kon se ê geh chuh n’gang, ăp nau tât ji mra âk ndrel jâk lơn bu êng. Nau nơm geh ji blen mô geh mât chăm tâm di ri vay geh ăp nau tât ma nŭih tâm rnăk vâl mô lah nŭih khám bôk năp mô uănh kloh mra ƀư ăp nau ji jêh nê jêng jâk lơn, yor nau ji blen lah nau jêng tât êng êng, knŭng ji kop dih, môr, ji jêh nê mra huch êng, ăp nau dak si kơl an săm lah saơ nau mpơl. Đah ăp nŭih geh nau ji mhe nơih geh tât nau ji jâk lơn kơt lah ji tâm rngok, tâm glo nting, tâm tăp kon se bu klô. Ndrei ma, ăp nau săm tâm di, nơih ueh mra ƀư nau ji nơih bah đŏng.

Bol ma nau ji blen lah nau ji tâm ntưp ndrel mra geh âk nau tât khuch jâk lah mô năn săm, yơn rnôk aơ hŏ geh vắc xin njrăng tam. Ăp nau dak si nkah đă me mbŏ ân kon nơm chuh vắc xin njrăng blen ân tŏng, tâm di nar gay njêng nau dăng châl nâp, huch nau ntiwp ji kŏ kơt lah huch nau ji jâk. Vắc xin njrăng blen vay geh chuh tâm vắc xin rtoh luh-blen-rubella. Tĭng nau nkah bah n’gnâg kan dak si, kon se ân chuh 2 tŏ: rơh bôk năp rnôk kon se ntơm 12-15 khay ndrel rơh tal 2 ntơm 4-6 năm. Tâm rnôk kon se ê geh chuh tŏng, ri me mbŏ ân leo kon nơm hăn chuh ntop lơn ơm lơn ueh. Nau chuh tŏng mô knŭng kơl mât răk săk soan ân kon se ma hôm grop nau pơk dăng châl tâm ƀon lan, huch nau ƀư srê ntoh luh hô tâm ngih săm ƀŭt ndrel ƀon lan./.

Ji môr trôm bôm dơi bah êng jêh nklăp 7-10 nar lah dơi mât săm di trong yơm tâm du đêt nŭih ji hôm e dơi geh ăp nău rgâl klach, jŏ jong an tât rnôk kon se têh n’hanh druh ndăm. gay kơl me bơ̆ wât kloh lơn mpeh nkô̆ nău, nău ntoh, trong ntưp kơt trong mât uănh n’hanh njrăng n’gang ji tam, rmôt nchih nău way nkoch lĕ geh rơh tâm nchră đah nai dak si CKII Đặng Việt Nam-Khoa Nhi Tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên. Jă kônh wa kâp gŭ djăt.

- Dăn nai dak si an gĭt ăp nkô̆ nău ƀư ji môr trôm bôm mêh? ji geh ăp nău ntoh ntĭt mpơl đŏng?

Nai dak si Nam: Môr trôm bôm lah ji yor kaman Paramyxyxoviridae lơh. Kaman aơ way ƀư ji an kon se bah 2-12 năm deh, way mâp ta kon se mô hŏ dơi chuh vacxin sởi-quai bị-rubela. Trong ntưp bah ji dŭt âk tă bah trong n’hâm, jêng lah ntưp tă bah dak dui. Ji dơi ntưp tă bah trong tâm mâp na nê̆ kơt ăp kon se pâl nsum ndrel du ndơ pâl krêp nsum dak dui bah kon se ntưp ji. Rnôk ntưp ji môr trôm bôm, lvang bôk năp kon se geh duh, duh hô na nao bah 2-3 nar. Ji way bah êng yơn geh nuĭh kon se duh bah 5-7 nar tĭng tâm soan chŏl nău ji n’hanh nău ntưp bah kon se. Tal 2 kon se geh môr ăp trong jâng tôr way kuăl lah môr trong dak dui, way kon se môr eh rnơl du ding mô lah 2 ding, way mâp môr lĕ 2 ding, môr bah tơm kang rêng bah dâng kang jêng môr trôm bôm, kuăl môr trôm bôm.

- Mô đêt mê̆ bơ̆ rnôk kon se ntưp môr trôm bôm mbra săm an kon se đah ăp dak si ƀon lan nkoch i mbung kơt ntă n’ha si... Nai dak si geh nău ntĭm m’hâm mpeh nău aơ?

Nai dak si Nam: Đah nău săm tây y, mpôl hên mô đă ntă, put mô lah dŏng ăp dak si puh rao kaman mhĭng bah dih ntŭk môr bah nŭih ji môr trôm bôm. Yor way ji môr trôm bôm geh môr yơn yor môr trong jâng tôr, mô ƀư geh môr rêng tât bah dih ntô. Yor nê, nău ntă n’ha si mô lah ntă ăp ntil dak si n’gang môr bah dih way mô khlay. Geh du đêt mê̆ bơ̆ dŏng dak si ƀon lan ntă n’ha si, nău ntă n’ha si mbra ƀư an nău rao jut ta ntô mô uĕh dơh jêng tât môr ntô, môr ntô ndâng mô lah dơh ƀư wĭ đah môr eh rnơl n’hanh môr trôm bôm, nău ntă n’ha si mbra ƀư nking ăp nău ntoh gay năl đah môr áp xe, jêng tât mbrơi tâm nău săm môr eh rnơl. Yôr nê, mê̆ bơ̆ mô an ntă ăp ntil n’ha si mô lah put mpon ta ntŭk môr trôm bôm kang bah kon se.

- Rnôk kon se geh ji môr trôm bôm, mê̆ bơ̆ an mât rong kon se m’hâm mêh, ơi nai dak si?

Nai dak si Nam: Môr trôm bôm lah ji bah êng, dŭt âk duh hô. Yôr nê, nău mât rong an kon se dŭt âk dŏng an bah duh an kon se, an kon se nsoh kho ao aih rnôk duh hô, ngêt âk dak, dơi dŏng tay dak si n’gang môr bah dih gay kơl kon se dơh ât lơn yơn an tĭng ntĭm đă bah nai dak si. Tâm ban đah nĕ, mê̆ bơ̆ an uănh nđôi tay 1 đêt nău ntoh bah ăp nău rgâl kơt hok lah nău ntoh bah môr rngok yor rgâl bah môr trôm bôm, hok nkre ji ndŭl lah nău rgâl bah glo. Lah mê̆ bơ̆ mô gĭt na nê̆ đah ăp nău geh bah nău rgâl  mô lah saơ kon se ji ŏk lơn ri an ndơ̆ kon se hăn tât ngih dak si gay ăp nai dak si but uănh, groi nđôi nău rgâl n’hanh săm ngăch lơn.

- Ndrĭ nai dak si geh moh nău đă gay njrăng ji môr trôm bôm?

Nai dak si Nam: Aƀaơ hin ji môr trôm bôm lĕ geh vaccxin chuh an kon se bah tŏng 12 khay ăp mê̆ bơ̆ geh kon se tâm rnoh năm an kon se hăn chuh vaccine sởi-quai bị-rubella. Rnôk kon se chuh dĭng bôk năp, bah kơi nklăp 15 nar let năp ri kon se mbra dơi mât njrăng 95%, chuh tŏng 2 dĭng, kon se mbra dơi mât njrăng an tât 25 năm. Tâm ban đah nĕ, rnôk tâm ăp rnôk rgâl yan, ji môr trôm bôm way ntoh âk lơn, dơh ntưp lơn jêng lah saơ ăp kon se geh môr trôm bôm ri mô an kon se ngăn mâp gay njrăng n’gang ji, ngăn lah kon se bah dâng 12 khay deh mô dơi chuh vaccine mô lah kon se geh ji ơm.

- Dăn lah uĕh nai dak si!