Tĭng N’gâng kan dak si Việt Nam, rmôt dak geh rnoh nŭih ji chôt ndal aka ngăn nkuăl Đông Nam Á, đah nklăp 200 rbăn nŭih ji ăp năm. Nau ji aơ lah nkô̆ ƀư khĭt, rven bôk năp, đah prăk săm âk, khuch tât nau mĭn, nau rêh văng sa bah nŭih ji.

          Nau ji chôt ndal lơh khuch mô dơi ndâk tay yor rnoh mham rong rngok mô năn tât rong tŏng, mro. Nau ji geh bar ntil: Luh mham tâm rngok, lah nau ma trong mham rngok jêng pling ndrel kol tâm trong mham (ƀư krâl mham rngok), geh jêng mham kât mô lah pleng hoch nkol mham rong ăp tế bào rngok. Nkol mham rnhok geh nklăp 85% tâm rnoh nŭih ji chôt ndal rngok.

          Tâm Dak Lak, bah năp nơh, nŭih ji chôt ndal yor rngok vay săch ngih dak si Trung ương gay ma săm. Yơn lah, trong hăn ngai ƀư roh mông săm tâm rnôk mhe geh ji bah nau ji aơ. Tât ngih dak si la ir tâm ban ma nau rêh nŭih geh nau ji geh nkri lơn, lah lap dơi rêh ri kŏ jêng nau khuch jâk. Khay 3 năm 2025, Ngih dak si Da khoa Thiện Hạnh ndâl rmôt săm ji chôt ndal tâm khoa Nội, tŏng nau dơi mpeh rnoh nŭih ndrel ndơ dŏng bah du săm ji chôt ndal rngok tâm n’gor.

          Tĭng nai dak si Bùi Văn Mạnh (rmôt săm ji chôt ndal, Khoa Nội, Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh) tâm 5 năm ma aơ nŭih ji chôt ndal ri lơn ma âk ndrel nar lơn ma âk kon se geh ji. Yơn lah, âk nŭih ji tât ngih dak si la yor geh âk nkô̆ ndrel lơi an ba kơi nau khuch jâk.

          ‘Tâm du năm plŏ ma aơ, tâm du khay ngih dak si Thiện Hạnh ndơn ntơm 150-200 nŭih ji chôt ndal. Nau tâm kơt bah nau ji aơ lah nŭih ji tât săm la ir, rlau mông dăm tam ngăch bah; tal bar lah vay dŏng ăp nau tâm nkoch, ntĭm mbơh tâm mạng mô lah dŏng ăp nau bu nkoch ma mbung. Nŭih ji chôt ndal chah pling mham rngok ri ăp nau săm kơt aơ mra ƀư jâk lơn ân nŭih ji”.

          Tĭng ăp nai dak si chuyên khoa, tâm rnôk săm ji chôt ndal rngok, rnôk săm ơm lah nau dơi tam ngăn. Rnôk mhal geh kol, ăp mnĭt rlau, âk rkeh tế bào thần kinh mra roh mro, mô dơi ndâk, ndrel knŭng ăp nŭih ji tă geh mâp ma nau ji yor chôt dal rngok mơ saơ nau khuch bah nau ji aơ ndrle nau geh săm bah năn geh nau khlay ma nau rêh khân păng.

          Wa Nguyễn Thị L (57 năm) tâm xã Nam Dong, n’gor Lâm Đồng lah du ntoh mhô. Rnôk mông rlu nti kon se wa L saơ lêt săk, jâng ty mô dăng ri chôt hêng, păng geh ăp nŭih nai ntĭm nsum leo săm tâm ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên ndrel leo tât Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh, ta aơ, jêh geh năl lah kol mham rngok, wa geh bu chih dak si ƀư bah krâl mham, yơn lah mô saơ bah oi ơm ri ma bu rek nội soi. Jêh rlau 4 nar săm, wa L dơi mpât săk, dơi ngơi, ngêt sa nâm ơm. Bah năp nê, wa L geh săm ji tâm mgam ngi, ê mâp mĭn mra geh jêng nau ji chôt ndal ndrel ân lah mât nau rêh ndrel geh ndâk tay săk soan kơt rnôk aơ lah du nau lap ngăn.

          ‘Nai ntĭm tâm ngihs ăm ƀŭt nsum bu saơ gâp lêt, kreo jâng ty ri ma leo hăn khám ta Nam Dong, jêh ri manh tãi hăn tât ngih dak si nkuăl, jêh chụp CT Scan ri bu lah rnôk aơ rnăk hên geh 2 nau săch, ngoai lah hăn Sài Gòn săm, bar lah hăn ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh, ma hăn Sài Gòn nklăp mô năn ri ma rnăk hên leo săm tâm ngih dak si Thiện Hạnh. Tât ta aơ ri nai dak si săm nal, yơn lah nơm hăn la đê̆ đŏng nklăp lah gâp mô hôm rêh ôh, rnôk nê jâng ty lĕ rven du đah hôm, mô hôm blau ngơi. Rnôk aơ gâp bah hôm, n’hâm soan dăng âk hôm. Gâp mô gĭt nau ma lah, dăn lah ueh ma nai dak si dơm”.

          Du hê nŭih lap êng đŏng nê lah Nguyễn Thị Kim L (55 năm) tâm phường Buôn Ma Thuột. N’gul măng dôl bĭch, wa L saơ rgănh, jâng ty mô dơi mpât ri ma kuăl rnăk vâl leo hăn ngih dak si. Knŭng du mông jêh saơ nau ji nê, wa geh ăp nai dak si tâm ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh leo săm, jêh nê 6h, wa L dơi sa êng, ty dơi kuăn ndơ, n’hâm soan geh ndâk. Wa Nguyễn Thị L mbơh:

          ‘Măng rnôk hăn bĭch ri mô geh nau ôh, tât rlau du mông ôi ri saơ săk jăn mô hôm dơi mpât, mô hôm dăng kuăn ndơ, rnôk nê gâp dâk saơ săk jăn mô ueh ôh, sŏ n’hâm jêr, ri ma sŏk pring sial gay ma hĭng tâm săk, gâp ndjôt ri ƀeng tŭo êng, ty mô dơi mpât. Ri ma hăn săm, geh chụp MRI nkre, geh chuh dak si ân bah krât mham, đê̆ mông ba kơ ri ty dơi kuăn, tât dĭng nar ri dơi ndjôt ngai sông piăng hôm”.

          Nai dak si Bùi Văn Mạnh nkah ma ăp nŭih, ân năl ơm lah nau mpơl saơ bah ji chôt ndal  yor rngok gay ma leo săm tâm ngih dak si lơn ơm lơn ueh tâm 4,5 mông jêh rnôk saơ nơm geh nau ji bôk năp. Nchlơi mông săm bôk năp aơ, nau săm bah kơi mra roh âk mông lơn, jêr lơn. Ăp nau mpơl kơt lah: Lêt săk, nho tâm jâng ty ndal mô lah jêr mpât, jêr ngơi, ngơi mô bloh, mô dơi ngơi; nsuet mbung, du đah măt nsuet. Rnôk geh dnơn, khám ndrel xét nghiệm ri, ăp nau dai si mra dŏng ăp nau săm ân tâm di ma nau geh ji bah nŭih ji. Đah nŭih ji chôt ndal rngok, nŭih ji mra joi nkô̆ ƀư luh mham ndrel nkân rnoh mham hoch. Hôm đah ma kol tâm rngok, geh 2 nau săm gay ma rklaih, lah kol mham kon jĕ, nŭih ji mra geh dŏng dak si ƀư hoch tay mham dôl krâl, lah mhal kol têh, êng nau dŏng dak si, ri nai dak si mra rek nội soi gay ma jăng lơi mham krâl, ƀư hoch tay mham.

          Gay ma njrăng ji chôt ndal, ăp nai dai si nkah nŭih geh nau ji âk, kơt bu têh năm,  geh nau ji huyết áp, mham ngi, play nuih...ân geh nkân nau ji ueh, ƀư ueh nau ngêt sa, rêh jêng tĭng nau mbơh đă bah nai dak si. Đah nŭih mô geh nau ji ri ân rêh, ngêt sa ân tâm di, mô su hât, mô ngêt ndrăng, ngêt sa tâm di, mpât nchiăr săk jăn tâm di, tâm di ma n’hâm soan ndrel khám n’hâm soan mro tĭng năm, du năm năm du tŏ, rnôk geh ăp nau mpơl bah nau ji tâm rngok, ân tât ngih dak si lơn ơm lơn ueh./.

Chôt ndal way geh ndal n’hanh ƀư khuch săk soan mbăn lah mô dơi saơ, săm ngăch. Ndrĭ ăp rmôt nuĭh geh ntưp nău ji aơ n’hanh lah mô lăp geh ji an m’hâm ƀư gay n’hŭch âk ngăn khuch mbăn ma pơng lơh, rmôt nchih nău nkô̆ way nkoch lĕ geh rơh tâm nchră na nê̆ đah nai dak Bùi Văn Mạnh, Ntŭk kan chôt ndal, khoa Nội, Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh, jă kônh wa n’hanh băl mpôl djăt ndrel.

- Ăp rmôt nuĭh ji geh âk chôt ndal rngok m’hâm mêh ơi nai dak si ?

Nai dak si Bùi Văn Mạnh: Chôt ndal rngok lah nău khuch rngok ngăch yor rngok mô dơi ndơ̆ tŏng ăp oxy n’hanh ndơ sa. Ăp rmôt nuĭh way geh chôt ndal lah nuĭh âk năm, ntưp ăp nău ji ơm. Bôl aƀaơ chôt ndal rngok dôl geh trong hao rgâl mom yơn rgum âk hôm e ta 2 rmôt nuĭh aơ, ngăn lah ăp nuĭh ntưp ji mpeh play nuih, ăp nuĭh geh nău rêh mô uĕh kơt jŭp hât, ngêt ndrănh bia âk.

- Chôt ndal rngok way geh ăp nău ntoh m’hâm geh? N’hanh an trong mkra m’hâm ƀư rnôk ntôn geh chôt ndal?

Nai dak si Bùi Văn Mạnh: Nău ntoh ntĭt mpơl ngăn lah, lêt jâng ty, du hê nuĭh ngăch dăng geh lêt ndal, djuôr du đah săk, mô dơi mpât kơt ơm; tal 2 lah nuĭh ji ngơi jêr, nsoet mbung, geh hoănh măt; ngơi jêr kơt ngơi mlo, mô ngăch kơt ơm mô lah mô dơi ngơi. Rlău ma nĕ hôm geh du đêt nău ji kơt nuĭh ji chôt ndal wăy măt, mô sŏng săk mô lah ntoh ta măt kơt uănh saơ 2 gui, ngo măt. Yơn aơ lah nău ntoh mô âk n’hanh dơh wĭ đah ăp nău ji dơi bah êng, pơng mô ntĭt mpơl đah 3 nău ntoh bôk năp nkoch bah lơ.

Rnôk saơ geh nuĭh ji chôt ndal rngok, lah saơ nuĭh ji hôm e kah rngăl ri an ndơ̆ dâl tât ngih dak si êp ngăn n’hanh njŭn tât ngih dak si dơi săm chôt ndal lĕ rngôch. Nău nuĭh ji mô kah rngăl ri an nuĭh ji bĭch rkêng bôk du ding gay dêr geh thŏk, jêh nĕ ndơ̆ tât ngih dak si. Nău tal 3, uănh nđôi, uănhg nuĭh ji hôm e nsôr đŏng lah mô, lah mô nsôr ri an geh nuĭh gĭt săm ngăch rlu nsôr tâm pleh, gĭt lât play nuih n’hanh ntop kơl trong n’hâm an nuĭh ji, nkre kuăl săm ngăch ntop kơl.

Geh du nău mbơh tâm nău way kan chôt ndal lah “mông nar lah rngok”. Nkô̆ nău khlay gay săm ngăch bah du hê chôt ndal lah mông nar. Jêng lah nuĭh ji dơi saơ lơ ơm, hăn săm ngăch lơ ơm n’hanh gĭt đah ăp  ntŭk kan chôt ndal ri lŏ roh mông nar gay ndơ̆ ngih dak si ri mbra mô dơi uĕh đah gĭt tât ntŭk kan chôt ndal dâl ntơm tă bôk năp.

Đah chôt ndal kol trong mham rngok mô lah luh mham rngok ri geh tâm di mông khlay. Đah dŭl mham rngok, lah nuĭh ji tât ngih dak si lơ ơm lơ uĕh nklăp 4 mông n’gul bôk năp ri mpôl hên dơi dŏng ăp dak si ƀư chrai mham rchoăl, gay trong mham rngok soih tay nâm ơm; tal 2 lah rek nôị soi gay sŏk rchoăl mham kŏt ƀư kol trong mham luh. Hôm bah kơi 4 mông n’gul ri knŭng dŏng trong dŏng dak si dơm, tiăr nti săk soan, lah kol trong mham têh ri an rek yơn rnoh dơi mbra đêt lơn. N’ăp rtoh luh mham rngok ri nuĭh ji tât lơ ơm lơ uĕh gay mpôl hên uănh nđôi mham hoch tâm rngok nuĭh ji uĕh lơn.

- Ăp nău tih way mâp an dêr rnôk săm bôk năp nuĭh ji geh chôt ndal?

Nai dak si Bùi Văn Mạnh: Ăp nău tih ma ƀon lan he way mâp an mpôl hên way mâp nĕ lah: an nuĭh ji bĭch du ntŭk, mô hăn nsong, nau aơ dŭt tih. Tal 2 lah chuh gay mham luh bah dih; tal 2 lah pet, pet huyết mô lah dŏng ăp dak si ƀon lan mbơh, ăp dak si mpla nsơ ta mang mô di nău ngăn. Ăp trong nkra aơ mbra ƀư mbăn tay nu nău bah nuĭh ji yor nuĭh ji mô dơi tât ngih dak si săm ndal, săm ngăch, nău ƀư aơ mbra n’glơi an nău rgâl mô lah nuĭh ji dơi khĭt.

- Aƀaơ Ngih dak si Đa khoa Thiện Hạnh dôl kơt dŏng ăp trong gay săm ngăch mêh, săm an nuĭh ji chôt ndal mham rngok mêh?

Nai dak si Bùi Văn Mạnh: Geh 2 ntil chôt ndal mham rngok. Đah rtoh luh mham rngok ri mpôl hên mbra joi nkô̆ nău ƀư rtoh luh mham rngok, lah mham hoch âk ir ri mbra rek gay sŏk rchoăl mham luh. 85% nuĭh ji chôt ndal rngok aƀaơ lah kol trong mham rngok, ntil aơ geh âk trong mkra, âk nău săch gay săm lơn. Aƀaơ nkô̆ nău chôt ndal mham rngok. Đah ăp nuĭh ji tât nklăp mông khlay ma kol trong mham jêt ri dơi dŏng dak si ƀư chrai mham kŏt. Geh âk nuĭh ji lăp ta aơ, knŭng bah kơi 1 mông dŏng dak si ƀư chrai rchoăl mham kŏt lah lĕ bah bơi kơt tam lĕ rngôch. Lah nuĭh ji geh kol trong mham têh tât tâm mông khlay ri mpôl hên dơi dŏng lĕ 2 trong mkra geh dŏng dak si n’hanh rek nội soi sŏk rchoăl mham kŏt luh, ƀư an trong mham soih plơ̆ tay.

- Dăn lah uĕh nai dak si!