Tĭng ntŭk kan dak si lam ntur neh, kon se deh bah năp 37 pơh geh ân lah deh nse, tâm dâng 28 pơh geh ân nse ngăn ngên, rnoh hôm rêh dêh. Tâm ngih dak si Da khoa nkuăl Tây Nguyên, năm 2024, Ngih dak si kơp dơn geh 332 kon se deh nse, geh 29,5% rnoh kon se mhe deh. Năm 2025, rnoh aơ hao tât 350 kon se, geh 39%. Ăp rnoh mrô aơ ân saơ kon se deh nse tâm n’gor dôl ma geh âk lơn.

          Deh kon ndrŭp khăl tal 5, rnôk dôl ma bŭn 30 pơh, yuh N.T.T (gŭ tâm xã Cư Jút, n’gor lâm Đồng) ri ƀeng deh. Rnôk nê rnăk vala leo yuh tât ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên. Ta aơ, yuh geh săm ndrel uănh tay 4 nar ri deh kon, kon păng jâk 1,6kg. Lĕ 2 hê kon geh bu leo săm tâm ntŭk săm ân kon se mha êng bah ngih dak si. Yuh T nkoch:

          ‘Rnôk deh kon, yor kon tâm ndul ê tŏng khay ri ma gâp rvê ngăn. Yơn lah lah rnơm geh nau mât chăm ueh bah ăp nai dai su, nar aơ gâp geh mâp kon, ut kon tâm săk nơm, uănh kon geh mbơm oi n’hâm soan ri ma gâp rhơn ngăn. Gâp mbơh đă ma ăp nŭih me rnôk bŭn ndrel deh kon ê tŏng khay ri nơm ân njrăng dnrel tât nkre tâm ngih dak si, yor ta aơ ăp nai dak si mra nsôih mât chăm, răk n’hâm soan gay kon nơm hun hao ngăch dăng”.

          Bu êng đŏng lah yuh P.T.B, gŭ tâm xã Yang Mao, n’gor Dak Lak. Bŭn bôk năp ri ma geh âk nau ê gĭt, yuh hăn ngih dak si ƀa ƀơ gay ma khám ndrel uănh. Yơn lah, rnôk bŭn geh 31 pơh, yuh ji ndul. Yuh geh săm tâm ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên jêh ri deh nkre. Kon păng jâk knŭng 1,6kg, ri ma geh bu leo săm tâm jrâu săm kon se mha. Lôch 3 pơh săm, yuh mro tâm rnôk rvê ngăn yor kon nơm mô êng deh mô tŏng khay ma hôm ji klơm soh ndrel sôt săk. Lap lah, jêh rnôk uănh ndrel săm, n’hâm soan kon se mbơm oi. Yuh B mbơh: tât rnôk aơ kon yuh geh bu leo luh ân me nơm ut (hôm geh ntơ lah Kangaroo):

          ‘Rnôk tâm ngih ri gâp saơ ji ndul, nklăp du mông jêh nê ri ma gâp hoch dak wi ri ma nŭih tâm rnăk vala leo gâp lăp tâm ngih dak si ndrel deh oh bê geh 1,6kg. Rnôk gŭ tâm ngih gâp pah kan đê̆ dơm, rnôk ŭch deh ri gâp rvê yor kon gâp ê tŏng khay, yơn lah, rnơ geh deh tâm ngih dak si ri ma kon gâp geh ăp nai dak si chăm răk ueh ngăn, kơl an kon gâp n’hâm soan ueh dăng, ndri ma gâp đăp mpăn lơn”.

          Ngăn lah, âk rnăk vâl hôm mĭn, kon se deh nse lah “mô dăng tă ndul me”, mô dơi hao têh kơt kon se êng. Yơn aơ knŭng lah nau mĭn mô tâm di. Âk nau mĭn njêng ndrel saơ tâm rnôk săm ân saơ, lah geh mât chăm ma dak si ân tâm di ntrong, răk rong ân tâm di ndrel rêh tâm ntŭk ueh, nơih ri âk ngăn kon se deh ê tŏng khay kŏ dơi ban ma kon se tŏng khay êng đŏng tâm ăp năm bôk năp. Ngăn lah, nau dŏng ƀư nau mât chăm ueh kot ‘me ut kon) (Kangảo Mother Care) hŏ ân saơ nau sakư tam kloh ngăn gay kơl an kon se ueh tâm play nuih sŏ n’hâm, hao săk ueh lơn ndrel huch nau khuch mbăn khĭt kon se mhe deh mô tŏng khay. Aơ lah ngoai tâm âk nau kan geh mbơh đă rjăp tâm ăp ngih dak si rnôk aơ.

          Êp nau mât chăm dak si, ngêt sa geh nau khlay đŏng đah nau hun hao bah kon se deh mô tŏng khay. Rnôk kon se dơi pu toh, ăp me geh bu đă lah ân kon nơm pu dak toh dơm, ngăn lah dak toh me ƀư n’hao lơn nau ueh săk jăn, ăp ntil ndơ geh tâm dak toh kơl an  kon se dăng châl ma nau ji ndrle nơih lăp tâm săk, tâm di ma trong proch hôm nse bah kon nơm. Êng nê, nsing tâm rnoh khay bah kon se ndrel n’hâm soan bah kon se, kon se geh nau dơi ntop tay nau geh tam tâm săk kơt can xi, sắt, vitamin D mô lah dŏng dak toh n’hao tay tĭng nau đă bah nai dak si. Nau ndâk ƀư ntrong ngêt sa ân tâm di mô êng kơl kon nơm hao săk ma hôm kơl an hun hao bôk rngok ndrel nau dăng châl bah săk jăn. Ndrel ma nê, nau kan mât chăm n’hâm soan ƀa ƀơ lah mô dơi mô geh. Khám măt, tôr, play nuih, nau dăng săk, bôk rngok tĭng ăp rnôk kơl an saơ ơm ăp nau khuch êng gay ma năn săm. Mô đê̆ kon se knŭng mbrơi geh mêt uănh ma ƀư klaih rnôk săm tâm rnôk dôl geh hun hao. Nai dak si Hoàng Ngọc Anh Tuấn, Kruanh Khoa ndâk n’hâm soan kon se-Kon se mhe deh, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên mbơh:

          ‘Đah ma kon se mhe deh, rnôk deh nse ê tŏng khay ri vay geh nau rvê ngăn yor mra mâp geh âk nau kan yor kon se deh ê tong khay ri trong sŏ n’hâm ê geh dăng, tâm ban, kon se mra geh ăp nau ji kơt lah  ji klơm soh jâk, mô dăng sŏ n’hâm lah mô geh năl, săm năn, kon se nơih khĭt. Êp nê, kon se deh ê tŏng khay ri nau hun hao mpeh săk jăn ndrel nuih n’hâm mra mô kơt ma kon se êng yor kon se deh ê tong khay vay geh ăp nau khuch tâm play nuih, chieh măt, tĕk tôr...ndro ma, rnôk kon se deh mô tŏng khay, ăp nai dak si na năn săm, ndâk n’hâm soan ndrel săm gay ma huch bah nau khuch ƀư kon se khĭt ndrel ăp nau tât jŏ jong”.

          Kon se deh ê tŏng khay nơih mâp ăp nau mô ueh tât n’hâm soan, yơn lah, đah nau mât chăm ma dak si tâm di trong, ngêt sa tâm di, uănh n’ôi n’hâm soan ƀa ƀơ ndrel rêh, răk tâm ntŭk geh âk nau ŭch rŏng, âk ngăn kon se deh mô tŏng khay mra dơi hun hao dăng, ueh lăng, năn ma ăp nau dơi hao têh bah kon se tŏng khay đŏng. Ndri ma, bu ur  lor ma bŭn ndrel dôl bŭn ân geh hăn khám, tĭng uănh rnôk bŭn gay ma nkah mbơh njrăng, lah geh nau tât ri nơm ân hăn nkre ngih dak si gay ma uănh năn, mô dơi ƀư mbrơi yor lah kon tâm ndul mra mâp khuch, ngăn lah bu ur bŭn rêh tâm nkuăl jru, nkuăl ngai./.

Oh bê deh mô tŏng khay an rdâng đah âk nău klach đah săk soan n’hanh mbơh hun hao ntơm tă bah ăp năm bôk năp. Bah kơi aơ, Nai dak si Hoàng Ngọc Anh Tuấn-Kruanh Khoa Hồi sức Cấp cứu Nhi-Nhi sơ sinh, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên, mbơh mpeh nău njrăng, dêr deh mô tŏng khay, kơt ntĭm trong mât rong oh bê deh mô tŏng khay di trong. Jă kônh wa n’hanh lĕ băl mpôl djăt ndrel.

- Dăn nai dak si an gĭt ăp nkô̆ nău jêng tât nău bu ur bŭn deh mô tŏng khay mêh?

Nai dak si Anh Tuấn: Geh dŭt âk nkô̆ nău jêng bu ur bŭn deh kon mô tŏng khay. Bôk năp lah nkô̆ nău rêh jêng, way yor nău rêh wăng sa jêr jŏt, nuĭh mê̆ râng tâm ăp nău kan jâk ăp nar, gŭ ăp ntŭk ntô mô dơi uĕh, ăp hóa chất ƀư khuch tât oh bê. Rlău ma nĕ, nuĭh mê̆ bah dâng 20 năm deh kon mô lah ăp mê̆ rlău 35 năm, ăp mê̆ ntưp ăp nău ji bih grăy ƀư khuch tât tâm rnôk bŭn, deh nse; ăp nuĭh mê̆ jŭp hât, ngêt ndrănh, dŏng ma túy mô lah geh bŭn khĭt brŭt. Lơn lah, way mâp lah nuĭh mê̆ geh mô uĕh trong deh, mô jêng uĕh mô lah geh ăp môr, ƀah trong deh. Đah ăp nuĭh mê̆ tă deh mô tŏng khay, rnoh deh kon mô tŏng khay ta bah kơi tay geh bah 25 tât 50%.

- Oh bê deh mô tŏng khay an njrăng đah ăp nău geh săk soan m’hâm ơi nai dak si?

Nai dak si Anh Tuấn: Oh bê deh mô tŏng khay ăp nău geh mâp n’hanh rwen rwo bah kơi dŭt âk. Tă bah rnôk oh bê deh, săk oh bê mô hŏ jêng nuĭh tŏng ăp jêng oh bê dơh geh săk nđik, jŭr trong mha, jŭr can xi.  Oh bê deh mô tŏng khay, trong chŏl kop ji đêt mbra ƀư oh bê ntưp âk nău ji kơt môr klơm soh, môr ntô rngok, bih grăy mham. Bah meng nĕ, trong n’hâm bah kon se deh mô tŏng khay têh jêng, klơm soh mô rdja hao ƀư jêr nsôr, kon se dơh ntưp ntô dâr n’hanh lah mô dơi mkra ngăch, geh kon se khĭt dŭt âk. Đah kon oh bê deh mô tŏng khay, trong proch mô hŏ jêng, ngăch pu, ngăch loăn, klơm mô hŏ jêng... ƀư oh bê pu way thŏk, môr proch. Trong mham play nuih ta oh bê deh mô tŏng khay mô hŏ jêng ƀư oh bê dơh geh play nuih ji tâm ndŭl me. N’hanh du nău tay lah nău mât rong, oh bê mô tŏng khay dŭt jêr.

- Nău mât chăm oh bê deh mô tŏng khay đă an rlăp njrăng n’hanh geh nău blău âk. Nai dak si geh ăp moh nău njrăng tâm nău aơ?

Nai dak si Anh Tuấn: Nău mât rong oh bê deh mô tŏng khay dŭt jêr, an đă na nê̆, rlăp njrăng, ngăch, lĕ rngôch. Oh bê deh mô tŏng khay, an gĭt moh rnôk an dŏng nong duh, moh rnôk nchrat ŭnh đèn, moh rnôk an rong mham... Oh bê dŭt dơh djuôr trong n’hâm jêng an deh oh bê ta ăp ngih dak si tŏng ăp ndoh ndơ gay mât chăm, rong oh bê. Njrăng đah kon se deh mô tŏng khay lah an n’hŭch geh ntưh bih grăy an oh bê n’hanh ntrôl dăng dŏng trong “ntô rđil ntô” gay oh bê hun hao uĕh. Gay oh bê deh mô tŏng khay ngăch dăng, an mât rong, ntop kơl ăp trong tâm di đah oh bê, bôl tĭng rnôk ji, kop ji n’hanh pơh bŭn bah oh bê jêh deh. Jêh rnôk oh bê mô tŏng khay dơi săm đăp mpăn n’hanh sĭt jay, oh bê an dơi mât duh săk, n’hao an pu toh me gay mât rong n’hanh geh nău chŏl ji an oh bê, nkre đăp mpăn chuh tŏng ăp an oh.

- Ndrĭ m’hâm ƀư gay oh bê dơi gĭt saơ ơm nău jŭr rnăn deh ơm n’hanh nai dak si dơi geh moh ăp nău ntĭm gay njrăng n’gang nău aơ?

Nai dak si Anh Tuấn: Đah bu ur rnôk bŭn, rlău ma nău an chuh dak si tĭng ntĭm bah nău kan dak si, an dơi mât chăm, but uănh, uănh nđôi bŭn ăp rơh. Aƀaơ, nău săch uănh an oh bê lor deh kơl nuĭh mê̆ dŭt âk tâm rnôk bŭn. Yơn lah, lah du hê bu ur rnôk bŭn saơ geh ăp nău ntoh mha kơt way luh dak, ji ndŭl, ji dôn, duh... an tât ngih dak si gay but uănh. Rlău ma nĕ, ăp nuĭh saơ ƀah trôm ƀŭp dŭt dơh deh mô tong khay jêng tât ngih dak si geh dơi gay dơi mbơh ntĭm n’hanh nking n’gang ngăch, n’hŭch đêt ngăn rnoh deh mô tŏng khay. Gay geh du rơh bŭn ngăch dăng, nuĭh mê̆ an gĭt mât chăm êng săk nơm mpeh ndơ sông sa kah, thể dục đêt mbrơi... mbra rgop khlay tâm nău njrăng n’gang deh kon mô tŏng khay.

- Dăn lah uĕh nai dak!