Ta khoa Lão, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên, đêt ngăn du nar Khoa wơt dơn bah 20-25 nuĭh ji, tâm nĕ nklăp 15 tât 20% lăp ngih dak si đah nău bih grăy trong n’hâm, lơn lah ji klơm soh. Nuĭh ji Lê Xuân Bình (75 năm deh) ta xă Krông Pắc, n’gor Dak Lak geh môr klơm soh an lăp ngih dak si săm tâm nu nău jêr nsôr, nsôr hăt, săk soan rgănh. Dôl lah, nu nău môr klơm soh bah wa Bình ƀa ƀơ ntoh ăp rnôk trôk nar rgâl. Yơn lah, knơm dơi saơ ơm, but uănh n’hanh săm dŭt n’hâm ta ngih dak si jêng ji dơi uănh nđôi. Nô Lê Xuân Đại, kon bu klô wa Bình an gĭt:

Trôk nar rgâl ri pơng way jêr nsôr, che geh tă aơ 6 năm hôm. Ji bah che plơ̆ sĭt plơ̆ hăn, yor êp ngih dak si jêng ăp rơh ji che ntoh tay lah gâp ndơ̆ lăp ngih dak si. Nai dak si nchroh geh ji môr klơm soh jêr bah, kol trong nsôr, hăn ngih dak si săm geh 2-3 nar ri nău ji geh rgâl, ngêt sa uĕh lơn.

Ntưp ji klơm soh đŏng yơn wa Lê Đống (91 năm deh) ta xă Ea Na, n’gor Dak Lak geh ji mbăn lơn. Ta năp nĕ, wa Đống dơi năl ntưp ji klơm soh n’hanh dơi ntĭm săm bah dih yơn mô tĭng nău săm, lĕ dak si wa mô hăn but uănh tay jêng ntoh tay n’hanh mbăn lơn bôk năp. Wa lăp ngih dak si tâm nu nău hao huyết áp, ngêt sa jêr, nsôr jêr, lêt rgănh. Wa Lê Thị Kim Mai, kon bu ur wa Đống nkoch:

Bơ̆ geh ji tă aơ âk khay hôm, geh ƀa ƀơ, hăn but uănh nai dak si an dak si sĭt jay ngêt, khay hăn sŏk dak si du tơ̆. Yor 2 khay aơ bơ̆ mô ŭch hăn sŏk sĭt ngêt jêng ji mư ntoh tay.

Tĭng nai dak si Võ Thị Diệu Hà, Khoa lão, ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên, ta nuĭh ranh, soan chŏl ji hŭch, njrăng n’gang bah săk đah nău ntưp bih grăy đêt geh đŏng, ji way âk, mô geh saơ na nê̆, ăp nău ji mô saơ geh âk, rnôk knŭng siăk đêt mô lah klach nđik kơt kop duh way mâp. Nău aơ dơh ƀư nuĭh ji n’hanh nuĭh rnăk wâl nuĭh ji thơ tha, mô ndơ̆ tât ngih dak si ơm gay săm. Rlău ma nĕ, âk nuĭh âk năm deh hôm ntưp du đêt nău ji jêr bah kơt: chrach njŭng, ji klơm soh jêr bah, hao huyết áp, ji play nuih.... môh lah dôl dŏng du đêt ntil dak si gay săm ăp nău ji êng ƀư hŭch chŏl nău ji, nta nơih an kaman, kaman lăp n’hanh hun hao ƀư geh ăp nău ji bih grăy, tâm nĕ geh ji klơm soh. Nai dak si Võ Thị Diệu Hà an gĭt:

Rnôk nuĭh ji lăp ngih dak si âk ngăn yor ji aơ tâm yan puh, yan wai mô lah tâm rnôk rgâl yan tâm khay mih ri nuĭh ji lăp ngih dak si yor ji klơm soh âk lơn. Yor rnôk aơ ăp nău ƀư ji dơh hao, săk nuĭh ranh hŭch lơn, tâm di chŏl nău ji đêt lơn nkôp đah nuĭh ngăn.

Nuĭh âk năm deh rnôk geh ji klơm soh way tŏng săm dak si đêt, jêh rnôk bah ji way khân pơng roh nklăp jŏ nar gay bah săk soan lĕ rngôch, yor nê, ta nuĭh ranh, rnôk geh ăp nău saơ mha đah săk soan, an ndơ̆ nuĭh ji tât ngih dak si gay dơi săm n’hanh nchroh ngăch, nău săm di, ơm mbra nsĭt tay săk rnglăy âk, geh rnôk nuĭh ji mô kâp an lăp ngih dak si ma dơi săm ta jay tĭng nău ntĭm bah nai dak si.

Gay njrăng n’gang ji klơm soh an nuĭh ranh, nai dak si Hà đă: mô an nuĭh ranh geh lăp nđik, ngăn lah lăp nđik ndal. An răk kloh uĕh ntŭk gŭ, jay gŭ an aih, đah yan nđik an nkŭm ăp trôm ƀah, an ntĭl mpông gay nking nsuk. Bĭch an ntâk nah răm. Mô an um dak nđik, ntŭk ŭm an mô lăp sial. Nuĭh ranh mô an dŏng ndrănh bia, hât n’ha yor nê lah nkô̆ nău ƀư phah klơm soh, hŭch nău dơi nsôr bah săk, nkre n’hao geh ntưp ji môr êng. Mpeh ndơ ngêt sa, nuĭh ranh an ntop ndơ kah tâm di đah dŏng ăp ntil biăp, play rih đăp mpăn tŏng ăp vitamin A, C, E, canxi, khoáng chất, ndơ sât geh tam n’hao chŏl nău ji. Yan nđik dơi sa âk lơn yan mih yor săk hoach ndơ sa âk lơn gay ntop tay rnoh roh duh. An sa ndơ sa gâm sĭn, rbân, dơh lêk, rnoh đêt lơn yơn uĕh kah an tŏng kơt súp, por, poăch, ăp ndơ nkret... Tiăr nti săk soan tâm di kơl an săk mât rnoh soan, soan mô hoănh, rbân, kơl an trong mham soih, nuih n’hâm aih. Rnôk geh ăp nău ntoh kơt siăk đêt, jêr ât, đê̆ đŏng mô siăk, mô geh n’hak mô lah đêt n’hak yơn lŏ nsôr ngăch, nsôr ndal, hăn dơh chôt, nuih n’hâm wĭ chuêl... an ndơ̆ dâl tât ngih dak si gay but uănh n’hanh săm ji, nău săm an yor nai dak si ntĭm mô rwăt êng dak si săm ngăn lah kháng sinh mô di dĭng dŭt dơh ƀư ƀal rlơn dak si.

Tâm nŭih bu ranh, nau ji sôt klơm soh geh tât ngăch, nơih jêng khuch, ji âk ntil tâm trong proch ndrel ƀư nŭih khĭt lah mô năn săm. Gay gĭt kloh lơn mpeh ăp nau tât khuch jêr ndrel nau njrăng rdâng, nau dak si Võ Thị Diệu Hà, Khoa Lão, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên mra geh nau nkoch n’hêl. Jă kônh wa kâp djăt.

Ơi nai dak si, ăp nkô̆ nau ƀư nŭih bu ranh nơih geh nau ji tâm klơm soh êh?

Nai dak si Võ Thị Diệu Hà: Ăp nkô̆ ƀư jêh nau ji tâm klơm soh ta bu ranh kŏ kơt lah ăp năm deh, vay geh 4 nkô̆ nau ƀư tơm: nê lah kman, vi rút, ký sinh trình ndrel ntưp sêt ji. Tâm bu ranh geh du ntil jo tâm klơm soh êng đŏng nê lah ji klơm soh n’hơp, yor ăp trong sŏ n’hâm, trong gĭnh sa mô ueh ndrel kŏ mô dơi nkân njrăng ri ma âk nŭih bu ranh vay geh n’hơp thŏk yor lah ăp ntêng tâm trong sŏ n’hâm, dak ntêng tâm rnôk ngêt sa ri ma ntil kman lơh tâm bu ranh păng êng ngăn rđil ma ăp bu mom, nê lah nkô̆ nau tơm.

Nau bu geh nau ji klơm soh tât săm tâm ngih dak si ri âk ngăn, geh ăp nŭih mô lăng jâk, ăp nau dak si mra khám, uănh năl ndrel nŭih ji mra dơi geh sĭt tâm ngih gay ma săm êng, uănh ndrel knŭng ngêt dak si săm êng. Yơn kŏ geh ăp nŭih ji bu tâm tâm ngih dak si rnôk ji dŭt jâk ngăn, nŭih ji mô dơi sŏ nhâm, hôi trong hŏ n’hâm mô lah ntưp khuch ji tâm trong mham, kơt lah ntil kman păng hŏ lăp tâm mham ƀư lơh khuch tâm săk jăn, nŭih ji mô dơi gŭ tâm khoa gay ma săm kơt nau vay ôh, ma ân geh bĭch săm tâm khoa ndâk n’hâm soan mha êng, ân geh rnglăp dĭng, máy sŏ n’hâm, kơl an máy móc âk ngăn.

Ăp nau tât khuch bah nau ji klơm soh lah mô geh saơ ơm ndrel săm ơm ri mhâm êh?

Nai dak si Võ Thị Diệu Hà: Nau ji klơm soh geh âk nau tât ngăn, ngoai tâm ăp nau tât khuch vay mâp ngăn lah păng ƀư hoch dak ntêng tâm klơm soh, ƀư môr klơm soh, lơh mô dăng sŏ n’hâm, nŭih ji mô dơi sŏ n’hâm, nau khuch hô lơn đŏng nê lah lơh khuch luh mham, ƀư khuch lĕ ăp nau dăng dơi tâm săk jăn, ăp nau aơ ri rnoh khĭt nŭih âk ngăn. Nau tât mpơl ji tâm klơm soh tâm bu têh vay mô geh nau mpơl kơt tâm kon se, kơt lah tâm kon se ri mra ji kop dih hôm siăk, yơn tâm bu rêh ri mra geh ăp nau mpơl ji hô ngăn, kơt lah ji tâm trong proch, nŭih ji knŭng saơ luh hok, ji ndul, djroh, lêt rgănh, jêr ngăn saơ ji klơm soh. Nau kan tal 2 lah nŭih bu ranh mô hôm nkah tâm bôk rngok, mô hôm gĭt âk nau ri ma âk nŭih mô dơi geh nau năl, nŭih tâm rnăk vâl mô tâm dăch ma nŭih ji. Nkô̆ tal pe đŏng lah nŭih bu ranh geh âk nau ji ngăn, kơt lah nau ji huyết áp, ji chrach njŭng, ji play leh, ăp nau nau nê lah nkô̆ nau ƀư ntrŭt dăng nau ji klơm kloh jâk lơn, ngăch lơn. Ndri ma, nơm ân uănh nŭih ji âk lơn, kơt lah geh nau rgâl ma nơm ntôn ri nơm ân hăn nkre tât ngih dak si gay ma nai dak si uănh, năl, ƀư ăp nau mêt uănh gay ma năl ân kloh nau ji bah nŭih ji nê.

Nau kan săm ji kơm soh ân nŭih bu ranh jêr lơn ma nŭih mom lah nŭih âk năm geh âk nau ji lơn tâm săk, ri ma tâm rnôk săm nau ji ri nơm mra ân geh rgâl ân ăp nau tât khuch, geh n’ăp ma nau ji ơm tâm săk bah nŭih ji. Tal bar lah nau kan geh tât ndơ ngêt sa bah nŭih ji kŏ mô ueh tâm ban ma bu mom đŏng, ri ma lah geh rnôk ŭch geh nau kơl an bah ăp nai dak si nkoch mbơh ndơ sa, ri nai dak si mra mbơh nau ngêt sa ân n’hao nau ueh ân săk jăn nŭih ji gay ma dăng châl tay ma nau ji.

Nau dak si moh geh nau nkah đă ân nŭih bu gĭt nau njrăng der nau ji aơ êh?

Nai dak si Võ Thị Diệu Hà: Njrăng nau ji lah nau dŭt khlay, njăng nau ji ueh lơn ma săm nau ji, geh âk nau kan gay ma njrăng, rdâng nau ji, tal bôk năp lah nau kan mô dŏng dak si. Mpeh nau ngêt sa ndrel nchiăr nti săk jăn ri nŭih ji ân geh ngêt sa ân tŏng ăp ndơ sa kah, mra dơi nchiăr săk jăn mô lah mpât săk jăn mbrơi, tâm ban, lah nsum ân geh mpât nchiăr săk ân n’hao n’hâm soan dăng. Nau kan tal bar lah ntĭm mbơh ân nŭih ji ndrel nŭih tâm rnăk vâl nŭih ji ăp nau gĭt mpơl gay ma ơm s aơ ndrel săm ân năn. Tal pe đŏng lah nŭih ji ân geh nkân njrăng ăp nau ji tâm săk ân ueh, kơt nau ji hao huyết áp, ji chrach njŭng, nau kan aơ nŭih ji ân geh khám ƀa ƀơ, ăp khay gay geh nai dak si mbơh ndrel dŏng ngêt dak si, yơn geh âk nŭih ji hăn khám rnôk saơ huyết áp ueh, trong mham ueh, play leh ueh lah bu mra mô hôm ngêt dak si ôh, nau ƀư kơt aơ lah mô tâm di. Rnôk geh ăp nau ji ơm tâm săk ri nơm ân geh ngêt dak si tât lôch nau rêh, nŭih ji đăp mpăn ueh dơi lah yor rnơm ma dak si. Ta, 4 đŏng lah ân chuh njrăng ma vắc xin, yor nkô̆ nau ƀư jêng ji klơm soh bôk năp lah yor nau ji tâm săk jăn, rnôk aơ geh âk ntil vắc xin njrăng rdâng, ngăn lah nau lơh jêng ji klơm soh, nơm ân chuh du dĭng tâm rnôk 65 năm. Tal 2 lah chuh njrăng nuh lơh, njrăng nuh lơn ăp năm, aơ lah nkô̆ nau ƀư jêng sôt ji klơm soh hô. Nau ngêt sa ăp nar bah nŭih ji, lah nau ngêt sa ueh mra kơl an nŭih ji geh n’hâm dăng châl ueh lơn, rdâng ma kman. Knŭng ăp nau ji chrach njŭng, ji play leh, ân geh nau ngêt sa kah ueh ri nŭih ji klơm soh mơ ŭch geh nau ngêt sa geh vêr, der tă bah nai dak si đă, hôm e ri kơt lah nơm ân ntop sa ân tŏng ăp ntil ndơ sa, kơt đạm, sĭk, ngih ân tŏng, byăp trau, vitamin ân tŏng ăp đŏng.