VOV4.M’nông –Dơi nt^t kơt lah Đà Lạt tâl 2, bri yôk Kon Plông- nkuâl Kon Plông, n’gor Kon Tum geh âk mpô mpa bri si gle âk mpưm đah rnoh nku\m n’hâm bri tât rlău 82%. Ntro\ng năl aơ lah ntu\k nsan dăng gay hun hao pâl nđaih, tâm ăp năm rlău aơ pah kan mât njrăng bri ta nkuâl dja dơi ăp gưl n’gâng kan nkuâl uănh khlay. Yơn lah i ngăn an saơ âk neh bri ta Kon Plông dôl geh rhôch le\ đah ăp trong lơh nkre hôch mpôn, nkre mpơl an saơ. Khoa Điềm, phóng viên Đài TNVN, way gu\ kan ta nkual Tây Nguyên nchih

 Đêt nar jêh rnôk Ntu\k rwa\t cà phê-ndơ lo\ mir Nguyệt Tỉnh, ta xă K’Dang, nkuăl Đak Đoa, n’gor Gia Lai mbơh dôih rnon đah rnoh prăk rlău 36 rmen, âk nu\ih [on lan tăm tiêu, cà phê tâm nkual geh nău dâk gâng. Wa Hà Văn Tư, ta nkuăl têh Đak Đoa, nkuăl Đak Đoa an g^t, jêh âk năm na nao, rnăk wa ntêm nkrem geh nklăp 2 tấn tiêu n’hanh 9 tấn cà phê rlăi, khlay bơi 700 rkeh prăk. Le\ rngôch rnoh tiêu n’hanh cà phê aơ wa djôt ký njuăl ta Ntu\k rwa\t Nguyệt Tỉnh, yor wa Nguyễn Thị Nguyệt gu\ ta thôn Hà Lòng 2, xă K’Dang [ư tơm. Lah ntu\k bên, nsing nơm jêng rnôk ký njuăl wa knu\ng so\k sam [u\t nchih I ty mô lah wa mô ho\ têl g^t. Tât a[aơ, rnôk ntu\k rwa\t tăch Nguyệt Tỉnh mbơh dôih rnon, le\ rnăk wâl wa dâk gu\ mô đăp mpăn yor bơi le\ drăp ndơ [ư geh, ntêm nkrem a[aơ roh le\ rngôch:

Geh rnôk gâp hôm nchrăp an manh ndơ mô lah gâp ta\ch ndơ jêh hôm yơn gâp an manh prăk an khân pơng [ư. Du\t nsing nơm hôm, djăt tât he jao an drăp ndơ tiêu cà phê bah nơm ăp năm an pơng ne\ mô geh nău rvê. N’hêl na nê|, ntu\k nkual jru ngai kơt aơ ri g^t wât mpeh pháp luật hôm e đêt, jêng knu\ng so\k nău nsing nơm lah khlay dơm.

Wa Nguyễn Thị Nguyệt Tỉnh mbơh dôih rnon ta Kông ang nkuăl Đak Đoa

 Nău nkoch knơm djăt dơi [ư đah nău nsing nơm n’hanh ăp trôm bluh pháp lý tâm nău manh, njuăl tiêu cà phê dơi lah tât tâm 2 nău dôih rnon bah ntu\k tăch rwa\t tiêu cà phê Nguyệt Tỉnh ta nkuăl Đak Đoa n’hanh kỳ-Niềm ta nkuăl Ia Grai. Ăp sam [u\t nchih rnon nchih đah ty mô lah sam [u\t ký njuăl tiêu cà phê mô geh ntru\nh na nê| nău “ký njuăl” hôm e dơi do\ng lam hvi. Doanh nghiệp jêh rnôk dơn so\k tiêu cà phê bah [on lan, hôm e dah ro\ng do\ng êng ma mô geh du ntil nău nchâp đa\ t^ng pháp lý. Bah meng ne\, ăp jay têh bah doanh nghiệp [ư nu\ih [on lan dơh djăt knơm, jao an drăp ndơ ma mô kâp m^n tât nău geh mô lap. Wa Dương Văn Chúng, ta thôn Hà Lòng 2, xă K’Dang, ký njuăl 15 tấn cà phê rlăi ta ntu\k Nguyệt Tỉnh yơn mô ho\ dơi so\k prăk, an lah, ân geh nău ntru\nh na nê| n’hanh rjăp lơn mpeh nău ký njuăl cà phê-tuh mbo gay doanh nghiệp mô dơi dah ro\ng djôt ndơ bah [on lan hăn tăch rgâl. Nkre, ngih pah kan dơi kan ơm ndơ\ trong mât uănh đah ăp đại lý rwa\t tăch tiêu cà phê dơi pơk luh du trong geh êng n’hanh khuh âk. Mô dơi m’ơk kơt a[aơ gay doanh nghiệp u\ch pah kan êng, tăch rgâl jêh ne\ saơ nău rwưt, so\k in drăp ndơ bah nu\ih [on lan.

A[aơ pháp luật, trong mkra na nê| jêng trôm bluh ne\ geh doanh nghiệp rlăm. Gâp mpo\ng, pháp luật m’hâm uănh gay geh trong mkra gay bah kơi an rgâl lơi, gay an nu\ih [on lan dơi ký njuăl đăp mpăn, lah mô kơt a[aơ ri khuch khat bah nu\ih [on lan du\t têh”.

{on lan tăch rbăn tấn tiu yơn kanu\ng geh nchih tâm săm [u\t dơm. 

Kơt tâm ban âk nău dôih rnon bah năp đaơ ta Tây Nguyên, nkô| nău khlay gay bar nău dôih rnon mhe aơ ta Gia Lai geh du\t têh, ne\ lah rlăm prăk kon khlay. Geh nău hưp yor prăk kon du\t âk, jêng âk [on lan u\ch tât nău geh mô lah an manh prăk, mô dah ta\ch tiêu cà phê jêh djôt prăk ne\ an doanh nghiệp manh gay joi prăk kon. Ta nău ntu\k rwa\t ndơ Nguyệt Tỉnh geh tâm ton lor, ta\ch 10 tấn cà phê rlăi yơn mô so\k prăk dil ma an manh tât yan bah kơi ri dơi rgâl jêng 13-15 tấn. Hôm lah an manh prăk ri prăk kon ăp năm bah năp lah 3-5%/khay yơn let bah kơi, prăk kon lơ hao âk, ring ăp khay 6-9%/khay. Êng đo\ng, gay rgo\ jă geh prăk, dăch aơ doanh nghiệp ntrôl prăk kon hao tât 3%/du nar, jêng 21% du pơh. Nău hưp têh bah an manh prăk kon âk le\ na nê| [ư ngo măt âk nu\ih [on lan. T^ng rnoh kơp bah năp, rnoh prăk ma doanh nghiệp Nguyệt Tỉnh manh “prăk ndal” đah prăk kon âk hao tât rlău 16 rmen prăk. Du đêt nu\ih hưp tât rnoh, bôl g^t Ntu\k ta\ch rwa\t Nguyệt Tỉnh tă dôih rnon ta Dak Lak, hăn Gia Lai tăch rgâl yơn hôm e an manh. Wa Dương Văn Hoà, thôn Hà Lòng 2, xă K’Dang an Ntu\k tăch rwa\t ndơ Nguyệt Tỉnh manh rnoh prăk bơi 6 tấn tiêu n’hanh 15 tấn cà phê, khlay bơi 700 rkeh prăk, lah:

Lah nsum he du\t njrăng lơn tay lah mô kơt aơ ri nu\ih [on lan khuch khat du\t âk, hôm âk nu\ih mbra khuch. Tă bah nău aơ, ăp gưl ngih pah kan dơi kan an mkra n’hanh rmal du\t rjăp, gay dêr bah kơi aơ geh tay ăp nău kơt aơ.

 Nu nău dôih rnon bah bar doanh nghiệp Nguyệt Tỉnh (nkuăl Đak Đoa) n’hanh Kỳ-Niềm (nkuăl Ia Grai) geh mô êng ăp nău dôih rnon dăch aơ ta Gia Lai n’hanh Tây Nguyên ma Đài TNVN le\ lah. Nu\ih tơm doanh nghiệp m^n tât ngih pah kan dơi kan mbơh dôih rnon mô geh nchoăt du mô lah hăn ntu\k êng. Trong [ư aơ kơl nu\ih tơm doanh nghiệp mô knu\ng mô geh phong dôih ma hôm geh ntu\k “ndê” lah ngih pah kan UBND xă mô lah Công an nkuăl tâm rnôk nu nău dơi ua\nh nđôi, năl na nê|. Gu\ du ntu\k đăp mpăn, nu\ih tơm doanh nghiệp kơt gu\ “bêl ka lơ”, dơi đăp mpăn mbơh n’hanh m^n tay, ndơ\ an trong trok rnon. Wa Nguyễn Thị Nguyệt, Kruanh doanh nghiệp Nguyệt Tỉnh, lah mpeh nkô| nău dôih rnon n’hanh trong trok rnon:

Mô geh prăk tay ri gâp manh prăk kon 3 rbăn du nar (3% du nar). Manh nu\ih aơ trok nu\ih êng, jêh ne\ manh cà phê nu\ih aơ trok an nu\ih êng. Tât gle\ du\t mô geh prăk tay, mô hôm dơi manh ri gâp mbơh n’gâng kan [ư sa tâp dôih rnon. A[aơ mô geh prăk kon tay ri [ư hôm e dơi trok, a[aơ ma so\k prăk kon ri gâp mô dơi trok tay.

Mô ho\ kloh na nê|, nău mbơh dôih rnon bah doanh nghiệp Nguyệt Tỉnh n’hanh Kỳ Niềm ta Gia Lai lah geh ngăn mô lah ne\ knu\ng nău rlăm gay so\k in drăp ndơ bah nu\ih [on lan. Yor t^ng nău lah bah nu\ih [on lan, mhe aơ 2-3 nar bah năp rnôk mbơh dôih rnon, săk nu\ih tơm doanh ghiệp ncho ndeh tât ăp rnăk, so\k ăp nău ngơi ăp trong gay manh, dơn ký njuăl mô lah rwa\t tiêu, cà phê. Yơn jêh rnôk mbơh dôih rnon, ntu\k prăp ndơ bah doanh nghiệp aơ le\ nsoih dơm, cà phê n’hanh tiêu bah [on lan le\ roh êng mô geh năr le\ mpăr.

N’hanh tâm rnôk doanh nghiệp-nu\ih rnon dơi mô rvê n’hanh m^n joi trong trok rnon ri nu\ih tơm rnon-ăp nu\ih [on lan gu\ âm mô đăp mpăn. Khân pơng mô hôm geh trong jêng mbơh nu nău bah ngih pah kan dơi kan n’hanh kâp ăp nău ơh ton trok rnon jêng nău ngăn. Bôl ndr^, le\ bơi 10 năm aơ kơp bah rnôk geh nău dôih rnon ta ăp ntu\k tăch rwa\t cà phê-tuh mbô tre\ lam hvi nkual Tây Nguyên, le\ rngôch mô geh âk nu\ih dơi so\k rnon bah nơm. Mô ho\ saơ ngih phat dôih dơi rmal gay kơl so\k rnon an [on lan. Ăp trôm bluh pháp lý tâm ký njuăl cà phê-tuh mbô hôm e ta ne\, nău [ư an manh prăk kon khlay hôm e geh n’hanh ăp nău dôih rnon hôm e ak, nkre t^ng hăng rhiăng, rbăng nu\ih [on lan klach rvê.

Nu\ih rblang: Y Sưng Phê Ja