--------------------

VOV4.M’Nông :Phung he mra ntơm hăn pâl năm mhe ntơm blah neh tu tơm bah neh dak-Yôk lu\  Hà Giang, neh geh âk nau jêr ho\ bah âk tơ\, yơn mô ơm nau mhe mhan mpeh nau nsôih tâm nau rêh bah kon nu\ih.

Ta ntu\k bri neh rlong nau rêh kon nu\ih tâm bôk năp Việt Nam, yan năm mhe tât, he hôm nơih saơ ơm nau ueh, nê lah du hê bu ur ho\ ranh săk yor o\ r’ah, ma nah ao hôm nsoh ueh, rhơn m’ak tâm săk, mô lah knu\ng lah du n’ging tơm đào geh sial nkhôm bah năp sial êp n’gar lu\.

Nu\ih Mông ta Hà Giang geh du nau vay, nê lah nau lơh ta mbum ta yây. Mô gi\t păng ntơm geh ntă bah jo\, yơn nau vay aơ ri\ knu\ng [ư tâm ăp nar bôk năm mhe, ma ntơm bah aơ, ăp nu\ih bu ur drh bu klô ndăm ho\ jêng ur jêng sai. Ta êp jâng yôk, ăp nu\ih bu klô ndăm, bu ur druh hăn pâl năm mhe. Jêh nê geh ngăn du hê bu klo nkhah êng, hăn tât êp ta bu ur n’hanh jêh nê ngacưh ngăn, păng tap ngăn tâm bu\t bu ur.

Yuh Sùng Thị Say, ta [on Lũng Hoà B, Xã Sà Phìn, nkuăl Đồng Văn, n’goir Hà Giang nkoch tât nau vay tap ta bu\t kơt aơ:

‘Kơt lah du rmôt bu klô ndăm aơ saơ ngăn du rmôt bu ur druh ri ma khân păng saơ u\ch ri tâm jă tâm tap bu\t. Mô geh nau nchrăp lor n’hanh mô geh gi\t lor ôh. Rmôt phung bu ur  aơ dâk tâm du đah trong, rmôt bu klô ri hăn rlet, saơ u\ch ngăn bu ur ri jan sa hăn rlet, tap du tong, muh măt kơt lah mô gi\t, jêh ri hăn rlet nkre. Bu ur saơ u\ch ri knu\ng gơm mô lah ntoh nau ân ueh, yơn lah nơm mô u\ch ri mra lah nkre mô lah mô lah ti\ng tap mplơ\ du tong ân bah lơi. Uănh janh ngăn. Yơn lah ggeh nau tâm u\ch ri njok trong si\t bu nkre hăn nkre tâm nkoch bri, tât rnôk tât ta ngih ri tâm ntinh. Tât ôi taơ, ăp nar ba kơi ri lo\ tât ntu\k nê, tâm jă tâm nti\nh.

Rnôk tâm u\ch ngăn, bu klô ndăn n’hanh bu ur druh mra tap tâm bu\t nu\ih nơm uưch geh 9 tong, ntoh nau tâm di nuih, hôm e lah kâp nu\ih ndranh gay jeneg ur, jêng sai. Lah u\ch, yơn ê geh tap to\ng 9 tong, khân păng lo\ gu\ kâp tât nar ba kơi. Lah mô to\ng 9 tong mô lah mô tâm mâp aty ri nê lah yor mô geh nau tâm jêng. Ăp nu\ih mra lo\ joi nu\ih êng ân nơm.

Nau săch ur bah nu\ih mông lah êng nau gi\t blau nau tanh ji\nng, bu ur gay jăp săk săn, jâng ty ân ueh, mlâm ngăn. Ăp bu ur kơt nê mra gợi [ư mir,  nơih deh kon n’hanh blau rong kon…Yor ri,  hăn păl tết, ăp bu ur ueh săk, blau kan vay geh âk ngăn bu klô joi gay ma tap bu\t.

Tap bu\t lah nau ntoh nau ro\ng, pơk nau rhơn, nau tâm rgop đah nuư\ih ndrel nu\ih klơ nkuăl neh âk lu\ [ah nu\ih aơ, yor ri yuh Sùng Thị Say lah ma gâp lah, mô êng bu klô bu ur druh ndăm mơ di\ng blau tâm tap bu\t, ma kon se kon jê| ko\ u\ch nau păl aơ đo\ng.

‘ Ăp bu kon se bu ur bu klô 4-5 năm, hôm kon jê| dơm, tết ko\ blau jă me mbơ\ ân nsoh nah ao ueh gay ma hăn tap bu\t đo\ng. Lah nsum nau vay tap bu\t bah nu\ih Mông mô kâp lah ntă dê nu\ih u\ch mư di\ng tap, ma păng hôm lah nu\ih kon se bu klô jê| ma saơ bu ur jê| ri ko\ hăn tap bu\t du tong, jêh ri kơt lah mô mâp geh nau tât ôh. Yor nê lah du nau vay ma bu saơ ko\ geh âk nau ueh. Mô di kâp lah tâm u\ch tâm ro\ng mư di\ng kơt nê. Mra dơi lah knu\ng lah  du tong tap bu\t gay ma tâm mâp tâm ngơi kđôi dơi đo\ng”.

Ơi kônh wa n’hanh le\ băl mpôl ! Nt^nh s^t Hà Giang đah âk dôr yôk lu\, âk tu\k nglang, jă kônh wa n’hanh le\ băl mpôl ndrel mpôl hên tât neh Lạng Sơn, lăp tâm nkual văn hoá Tày-Nùng n’hanh lăp nău pâl Lày Cỏ.

“Lày Cỏ” hôm kuăl lah Lạy cỏ lah nău way pâl ơm du\t âk tâm [on lan nu\ih Tày ta n’gor Lạng Sơn. Mô knu\ng Lạng Sơn, ma [on lan ta Cao Bằng, Bắc Cạn u\ch đo\ng nău pâl aơ. Bơi lah le\ rngôch mpôl bu klô Tày, Nùng blău pâl da dê Lày Cỏ. mô knu\ng tâm nsông nsao, lễ tết ma rnôk hăn tâm lo\, rnôk [ư jay, bu pâl đo\ng. Geh nău, mô geh nu\ih pâl dơm lày cỏ. geh ndranh, nhu\l ndranh tâm săk ri nău pâl mơ răm. Knu\ng geh 2-3 nu\ih đah du gri ndranh lah gluh pâl nău lày cỏ. wa Nguyễn Công Trình, kruanh jrô kan văn hoá nkuăl Tràng Định, n’gor Lạng Sơn lah: Tâm ăp rơh âk răm nu\ih, oh nô, băl mpôl rgum mâp nteh lày cỏ n’gu\\r nteh tât n’gơ mpir jay. Ngêt âk ndranh nu\ih le\ vê rvău nku\t nkeo.

“Nău pâl lạy cỏ aơ geh bah jo\ hôm, bah rnôk têh ri gâp le\ saơ ăp mpôl nô pâl nău aơ tâm nar nsông, tâm nar mu\t jay mhe”

 Mô geh nu\ih g^t bah rnôk geh nău pâl lạy cỏ, mô geh nu\ih g^t rblang Lày Cỏ moh ndơ. Nău pâl Lày Cỏ bơi tâm ban kơt kon se pâl su sih yơn geh 2 nu\ih tâm pâl dơm. Bar nu\ih gluh mbơh đah nglău ty n’hanh moh êng mrô he gluh đah nău ngơi rnoi nơm, t^ng bah 0 tât 10. Nu\ih moh di mrô ma 2 nu\ih pâl gluh đah ty lah dăng. Wa Trần Quốc Huynh, ta thôn Nà Trà, xă Kháng Chiến, nkuăl Tràng Định, rblang:

“Tâm lạy cỏ geh nău t^ng bah pơng, nt^t nsa nu\ih pâl an yơr ăp nglău ty kloh rah wah, mô dơi nkre mpơl ty nkre dô|t ru\ch gay pâl dơi uănh na nê| n’hanh rlơ\ tay. Ntroh an têh, kloh rah wah. Bah meng mbra geh du hê uănh, uănh nu\ih dăng, nu\ih mô dăng, nu\ih rlăm. Nt^t nsa lah nar aơ [on geh tâm nsong, ôi taơ lah nar rgum, klak lah tết ri rgum pâl lày cỏ. Jêh sông, 7,8 nu\ih gu\ djăt geh du gri ndranh, geh tâm rnôk tâm rdâng pâl, le\ 20 mn^t mô ho\ dơi lôch du tơ\ pâl.

 Lày cỏ lah nti gay ngăch n’hanh rngok nchoh nchoh ngăch. Đah âk bu klô Tày, Nùng, lày cỏ lah nău pâl răm, nkre lah an saơ du hê nu\ih bu klô. Du hê nu\ih mô dăng geh du hê nu\ih êng gu\ tâm rlong tay. Nău pâl lày cỏ rnôk lôch ku\nh măt ta nsưng. Bu ndăm nu\ih Tày, Nùng, kơt lah ăp nu\ih g^t pâl tâm nchâm ka chok ndranh. Lơn lah, tâm ăp nar ngêt ndranh geh mô đêt bu ur u\ch tâm rlong đah mpôl bu klô. Kon se n’gơr uănh ăp mpôl nô tâm rlong kơt t^ng nti yơr ty, tât 14, 15 năm le\ jêng nu\ih blău pâl lày cỏ hôm. Mông nar tâm ăp rơh răm, ngăn lah nar tết ta nkual yôk mpeh Bắc n’gu\r răm yor geh lày cỏ.

Nti\ng lơi Lạng Sơn phung hên jă kônh wa hăn tata nkuăl neh mpeh tâm nklang, tât neh Khánh Sơn, Khánh Hoà, [on tơm bah nu\ih Raglai đê| geh nkah moh săk, bol ma khân păng geh ntil ndơ ntoh lư đo\ng.

Ama Điệp, moh bu vay kuăl bah wa Mấu Xuân Điệp, ta Thôn Tà Nĩa, nkuăl têh Tô Hạp, nkuăl Khánh Sơn, n’gor Khánh Hoà lah, ho\ lah nu\ih Raglai ri ăp nu\ih ko\ u\ch đơn Chapi.

Nteh đơn ho\ mơng leo tâm rnôk hăk bi\ch bah kon se Mấu Xuân Điệp ntơm bah rlau 70 yan mir bah năp nê. N’hanh a[aơ, rnôk ho\ geh sau, se ri păng lo\ leo Chapi gay ma kreh nau n’hir sau nom:

‘Păng mô u\ch hăk bi\ch ri he kreh đơn aơ ri lah păng bi\ch nkre. Bă klơ săk mô lah nchah tâm njao ri păng ko\ bi\ch nkre đo\ng”.

Chapi geh âk ntil ngăn. Tu-ma-ya, kreh tâm rnôk lơi môch, Rí-wư kreh tâm rnôk nju\n sông, Sa-pa-thâu kreh tâm rnôk ntơm lapư yan mhe, jêh ri A-lâu, tâm n’ur, Ca-tnâu-ca-cu, nau mprơ si\m ntơp..Nu\ih bu ranh Raglai lah: Mô gi\t nkra đơn, mô blau kreh đơn Chapi ri mô di lah bu klô rnoi Raglai. Yơn Chapi lah ntil đờn ach o. Knu\ng kâp du măng ang khay, tui yeh tiuh hăn lăp tâm bri lah dơi joi saơ du di\nbg gleh kranh gay mra nkra chapi hôm.

‘Koh tâm nar 27 mô lah 29 ri măng khay. Koh tâm rnôk ang khay ri nchiaer dê reh. Koh lă koh lêng ri knu\ng ân tâm 3-4 nar dơm, ri bu chuh da dê ro”.

Đơn kreh nơih yơn lah lo\ du\t ậk nau kan. Păng mra dơi ntoh nteh tâm aka nau. Kônh wa gu\ djăt ba kơi aơ ho\, aơ lah nau nteh đơn chapi lăp yan mhe aơ.

A[aơ nt^nh đah nkual văn hoá Raglai, jă kônh wa n’hanh le\ băl mpôl hăn tât phương Nam trôk duh hô. Geh du [on pâl nđaih bah nu\ih Chăm ta An Giang [ư ueh đah ăp nu\ih năch. Ne\ lah [on Chăm Phũm Soài n’gu\r răm. Bok ndrang Phũm Soài tă lư dăch ngai, t^ng dak me Cửu Long hăn ăp nkual, hăn ăp dak oh nô kiău ma. T^ng wa Sa Mah, du hê nu\ih way tanh bok n’hanh dung cheng ta Phũm Soài. Wa an lah bôl a[aơ trong [ư âk, yơn nu\ih Chăm hôm e mât ăp ntil ndơ cheh tanh way ơm.

“Nu\ih Chăm way đêt do\ng brai chăng. Brai nđir,brai nglang lah way do\ng âk ngăn. Way bôk mpư\n brai khuh mô lah bri nđir. Nu\ih Chăm nsoh ao mô ir ueh. Nkre chroh Hồi tay, he săch brai ngo ngo he mơ nsoh. Kơt lah brai ônh, brai nđir chrêk. Djăt geh brai nđir lah u\ch hôm.

Ơi kônh wa n’hanh le\ băl mpôl dêh rmên, aơ lah nu nău dơi an uănh m^n: Phũm Soài lah ngoay tâm âk [on nău kan way ơm [ư I ty dơi Hà Lan ntop kơl gay hun hao jêng ntu\k “Pâl nddaih [on lan”. N’gâng kan pâl nđaih n’gor An Giang dôl hun hao trong pâl nđaih Homestay moh săk “Jêng du hê nu\ih Chăm”.

Ơi kônh wa n’hanh le\ băl mpôl mhe n’hanh mpôl hên hăn rgô| jông neh dak. Mpôl hên mô ndơ\ kônh wa tât ăp ntu\k pâl nđaih ueh, khlay. Mpôl hên ndơ\ kônh wa tât ăp ntu\k kônh wa le\ tă hăn rlău tâm ăp trong bah he hăn. Knu\ng rlu du ndâm, uănh nger du ml^t, kônh wa saơ he le\ ntlơi du nău ueh ntu\k kônh wa mô m^n tât.