VOV4.M’nông – Tây nguyên dôl rdâng đah nu nău duh phang kroh khar, mô to\ng dak tuch tăm nar lơ hô [ư săk geh tơm tăm hu\ch.

Tâm rnôk aơ, nu\ih tăm cà phê ta Tây Nguyên mhe pe\ lê| nkre mô ru rvê dak to\ an yan wai. Wa Lê Quang ta thôn 23, xă Ea Ninh, nkuăl C|ư Kuin, n’gor Dak Lak geh n’gul ha cà phê tăm srah tiêu. Bôl le\ nsrôih joi dak to\ an tơm tăm, yơn săk geh cà phê n’hanh tiêu hu\ch da dê. “Dak ntu aơ rlău 20 m, yơn pơng luh dak mu\r jêt jêng an to\ 4, 5 nar mơ jêh 5 sào neh aơ. Jêh ne\ rwa\t máy, he ndơ\ ju\r dak diăng bah dâng, dô|t ding tât ta aơ 13 njăr. A[aơ he manh nu\ih koar, ntu dôl to\ ne\ lah 60 m. He [ư cà phê to\ 3 tât 4 tơ\, êng năm aơ du\t âk, to\ tât 6 tơ\.

          Ntơm bôk năp bah kăl e, dak bât Ayun Hạ (Gia Lai0 kroh dak, [ư âk rbăn ha lo\ đang neh

Ta nkual tăm âk cà phê bah n’gor Dak Lak, wa Nguyễn Anh Hào-Kruanh tơm HTX tuch tăm mât rong Công Bằng, ta xă C|ư Dliê M’nông, nkuăl C|ư M’gar ndrel nău rvê mô to\ng dak to\, bôl yan wai knu\ng ntơm tât.

“Cà phê ri to\ dak yan wai, geh âk nkual mô to\ng dak hô. T^ng nchroh mbơh, tât aơ tay mbra năm duh phang, nău rvê bah kônh wa mô to\ng dak. Ăp năm bah năp ri kônh wa to\ dak diăng, to\ dak n’glău, yơn a[aơ rnoh neh du\t têh, kơp n’ăp ta yôk prêh, rnoh dak du\t mô to\ng. Kônh wa tu\ng ntu gay to\, yơn mbrơi mbrơi ntu soăt dak, kônh wa koăr jru 70, 80 mét, mbra tâm ăp năm bah kơi ntu dak mbra mô to\ng”.

T^ng UBND n’gor Dak Lak, năm aơ geh rlău 80 rbăn ha tơm tăm ăp ntil geh duh phang, tâm ne\ bơi 15 rbăn ha roh [hia\u, khuch khat nklăp 2.100 rmen prăk, âk rbăn ha cà phê n’hanh tiêu geh khuch khat jo\ jông. Lah nkual tăm tơm jo\ năm âk geh rnoh khlay wa\ng sa âk kơt cà phê n’hanh tiêu, n’gor Gia Lai le\ khuch khat hô yor duh phang. Mô knu\ng [on lan mâp jêr jo\t, ma n’ăp doanh nghiệp geh to\ng ăp dak bât kơt Công ty TNHH MTV Cà phê Ia Grai dâk njrăng đo\ng yor duh phang. Wa Nguyễn Đại Ngọc, Kruanh Công ty aơ an g^t:

“Gâp pah kan ta Tây Nguyên 35 năm hôm n’hanh bah kăl e mô ho\ geh năm duh phang hô kơt năm aơ. Mpôl hên geh 11 n’glău ri a[aơ dak le\ kroh kơt aơ. Aơ lah nău saơ n’hêl na nê| ngăn rgâl trôk nar mih sial, rnôk ma hao duh, rnoh dak mih hu\ch mbrơi mbrơi nkôp đah ăp năm bah năp đaơ”.

    Ntơm yan wai, yơn dak bât Buôn Triết ta ba lo\ Lak-Dak Lak knu\ng geh 30% rnoh dak

Hôm wa Hoàng Phước Bính, bơi 30 năm krêp dêh đah ntu\k tăm tiêu Chư Sê, n’gor Gia Lai an g^t:

“Yan năm 2014-2015, yor nkô| nău bah trôk nar, trôk nar tât ndal jêng săk geh hu\ch. Săk hên nơm uănh nđôi tơm tiêu bơi 30 năm dơi an lah, năm aơ lah năm săk geh đêt ngăn tâm âk năm bah năp. Geh âk mir tiêu hu\ch tât 60-70%, rgum le\ tay pơng hu\ch tât 30-40%”.

Mô knu\ng duh phang yan wai, ma 2-3 năm aơ, Tây Nguyên hôm mô to\ng lam dak n’gul yan mih. Khay 6 năm aơ lah tâm yan mih, yơn dak bât Ayun Hạ n’glău bât têh ngăn Tây Nguyên (geh rnoh dak nkrem 253 rkeh m3) kroh tât rnoh le\ [hia\u, [ư âk rbăn ha ba lo\, tao, bum n’hanh tuh mbo ta nkual bah dâng Gia Lai le\ khuch khat, ding le\ khuch khat rlău 150 rmen prăk.

                               N’glău Đắc Yên-Kon Tum kroh dak đo\ng

Ta bah dâng Tây Nguyên, 2 nkuăl Cát Tiên n’hanh Dạ Teh ndr^ch lo\ bah n’gor Lâm đồng, bah năp đaơ lah klu\ng dak lim, ăp năm geh neh dak rchoh ueh jêng, yơn năm aơ khar yor dak me Đồng Nai hu\ch jru, ăp ntu\k pơm dak têh dăng kroh mbôi dak. Rnoh dak ta le\ rngôch ăp n’glău ta lam nkual le\ hu\ch tât 2-3 mét. Nu nău ta 2 n’gor Dak Nông n’hanh Kon Tum tâm ban ma ne\ đo\ng. Êng Dak Nông geh rlău 500 ha ba mô to\ng dak, nklăp 21 rbăn ha cà phê n’hanh tiêu khuch. Yan mih mhe rlău, rnăk wa Phạm Thị Huê ta xă Quảng Phú, nkuăl Krông Nô, n’gor Dak Nông tăm 1ha mbo yơn mô geh sa yor duh phang. Yan wai tât, yuh rvê 1 ha cà phê n’hanh 6 sào ba lo\ mô geh dak to\.

“Kônh wa dôl rvê, tơm mbo ntlơi hôm, mô geh sa yor mô geh dak to\, hôm lo\ dôl nkra gay [ư tay. Lah mô geh dak tât ri ntlơi dơm, cà phê to\ dak bah rbông aơ ntlơi dơm. Năm e to\ 3 to\ năm aơ knu\ng to\ 4 tơ\, dôl nchroh mô g^t geh to\ng dak to\ đo\ng lah mô, mô to\ng ri phe lah ntlơi cà phê”.

                              {on lan Tây Nguyên nsrôih joi dak to\ an cà phê

T^ng nchroh mbơh, rnôk let năp Tây Nguyên rdâng tay đah nu nău duh phang hô. Rnoh dak mih mbra hu\ch đêt ngăn nkôp đah ring âk năm bah 20 tât 40%, yor r^ n’hong dak hoch ta ăp dak diăng mbra mô to\ng du\t hô. Wa Y Đhăm Ênhuôl-Groi Kruanh UBND n’gor Dak Lak an g^t, n’gor nchrăp koh n’hu\ch rlău 5.000ha ba n’hanh tơm tăm đêt nar, rlău 10.000 ha an rdâng duh phung du\t yan. Yơn đah nklăp 250.000 ha cà phê n’hanh tiêu ri mô gêh trong ueh tâm di.

“Le\ rngôch ăp n’glău bât way mô geh tâm nkual tăm ăp tơm jo\ năm jo\ nar. Ma rnoh dak mu\r ta Tây Nguyên lah nsum, Dak Lak lah êng ju\r hu\ch mro. Kơt ne\ lah ndâk njêng trong nchrăp gay rchăng n’gang duh phang an tơm tăm jo\ năm jo\ nar lah mô geh trong [ư tâm di. Du\t âk rnoh neh mô geh tu dak, n’ăp tu\ng koar ntu”.

            Nu\ih rblang: Y Sưng Phê Ja