VOV4.M’nông: Ăp năm dăch aơ ta Tây Nguyên ntoh âk trong leo to\ mpêt nkrem ta ăp ntil tơm tăm êng êng ns^t tay nău dơi kloh. Nt^t kơt ta Lâm Đồng, âk ntu\k tăm biăp kao kơt Đà Lạt, Đơn Dương, Lạc Dương, Đức Trọng…le\ do\ng công nghệ to\ ntruh, to\ n’huk du\t âk. Wa Vũ Đình Phúc ta phường 7, nkual [on têh Đà Lạt an g^t nău ngăn geh bah do\ng công nghệ to\ ntruh ta 1ha kao:

            “Rgâl bah hôm du khay he to\ 30 nar, a[aơ he to\ ntruh mpêt nkrem hôm 3 nar, mpêt nkrem dơi phân poh du gâl, hôm mpêt nkrem dơi mông nar kan đo\ng jêng wa\ng sa rnăk wâl đăp mpăn lơn”.

            Ndrel đah biăp, kao n’hanh cà phê, ta Lâm Đồng a[aơ geh nklăp 15% tâm le\ rngôch rnoh bơi 40 rbăn ha chè dơi do\ng ăp trong to\ mpêt nkrem dak. Wa Phan Văn Luyến- Cán bộ kỹ thuật Công ty TNHH Junhong Việt Nam an g^t, nhih pah kan le\ ntuh kơl trong to\ mpêt nkrem an 40ha chè ta nkuâl Lâm Hà du\t geh nău tam.

            Nău dơi tam bah nău do\ng trong to\ ntruh dak dja bôk năp lah he mât kân n’hanh n’hu\ch dơi rnoh âk phân poh, yor do\ng trong to\ ntruh ri tơm chè sa na nê| rnoh âk phân poh nê. Tâl bar lah nu^h kan hu\ch du\t âk. Pe lah nău âk geh tâm ban mô lah rlău đah to\ ngăn”.

            Ta Dak Lak 5 năm aơ, Công ty Cà phê Trung Nguyên le\ rgop kan nsum đah [on lan gay do\ng công nghệ to\ ntruh an 2 rbăn ha tơm cà phê, gay n’hao săk geh cà phê tơm. Rnăk nô Y Na Ayun ndrel 6 rnăk nu^h rđe êng [a [a\ ta xã Ea Tul, nkuâl Chư M’gar dơi kơl an [ư trong kan dja. Prăk do\ng ntru\p ndơ to\ an ăp ha cà phê lah 50 rkeh prăk; Công ty ntop kơl du n’gul, bôk nău kan [on lan mhe kơl 40%, hôm [a [a\ rnăk nơm an 10%. Wa Y Na Ayun an g^t:

            “Ntơm nơh mô ho\ geh trong d^ng to\ ntruh ri rnoh âk geh cà phê 1,7 tấn. Năm e nơh lor bôk năp do\ng trong to\ ntruh ri geh 2,1 tấn, hao tay rlău bar jât gâl rhiăng, năm aơ mbra hao tay đo\ng”.

            Công ty cổ phân công nghệ to\ Khang Thịnh ta Nkual [on têh Hồ Chí Minh way pă an n’hanh ndơ\ rgâl công nghệ to\ ntruh. Ăp năm rlău aơ, công ty le\ kan nsum đah [on lan Tây Nguyên gay do\ng công nghệ dja ta âk ntil tơm tăm kơt cà phê, tiêu, mbo, tao, biăp kao n’hanh pih ja, ns^t tay nău ue\h jêng da dê. Wa Vũ Kiên Trung, Giám đốc Công ty cổ phần công nghệ to\ Khang Thịnh lah:

            “Ăp n’gor Tây Nguyên ri Lâm Đồng lah n’gor hăn bôk năp. Khân păng geh âk nu^h dak bah dih ntuh kơl jêng kônh wa [ư tuch tăm ta Đà Lạt khân păng nti du\t ngăch, do\ng du\t ngăch. Tâl bar lah ta Dak Lak, tơm tăm khlay lah cà phê ri mpôl hên do\ng trong to\ ntruh gay ns^t tay nău geh ue\h an tơm cà phê đo\ng. Gia Lai ri do\ng trong to\ ntruh an tơm tiêu geh nklăp 600ha, n’hanh Dak Lak a[aơ le\ do\ng trong to\ ntruh an tơm tiêu đo\ng.

            Tơm dak nar lơn ma mpêt, neh tuch tăm mô rlu hao âk, do\ng dak to\ an tơm tăm dôl lah mbăk anh jâk an [on lan Tây Nguyên, nkre lah nău dơn kan jâk bah n’gâng kan dơi kan ta ntu\k đo\ng. T^ng tiến sĩ Lê Ngọc Báu- Viện trưởng Viện khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, bah meng nău rgop tay tuch tăm têh hvi, ntrôl do\ng âk rgâl mhe khoa học du trong ăp kôp, ta nkual Tây Nguyên ân geh nău rgâl têh tâm ntuh kơl [ư dak bât nsing kalơ nău dơm dơh geh rđ^l đah ăp ntil tơm:

            “Ngih dak ân geh trong rgâl di đo\ng tâm ntuh kơl hun hao n’hong dak bât, n’hu\ch bah ir roh tâm ban geh dak. Đah rnoh âk dak mih ăp năm ntơm bah 1.800 tât 2000ly, lah he geh ăp n’hong dak bât gay bât nkru\l tay ntơm bah 10 tât 15% ri mbra to\ng dak to\ tâm khay wai. Lah ntuh kơl [ư n’hong dak bât ta Tây Nguyên hun hao tơm công nghiệp geh rnoh khlay wa\ng sa âk ri ns^t tay nău geh du\t âk lơn rđ^l đah ntuh kơl n’hong dak bât an tăm ba lo\”.

            T^ng quy hoạch rgum ntơm bah aơ tât năm 2020 n’hanh r[o\ng tât năm 2030, ăp n’gor Tây Nguyên ân ntuh kơl rdâk njêng mhe n’hanh nkra têh ue\h tay 2.370 n’hong dak bât, đah le\ rngôch rnoh prăk rlău 58.000 rmen prăk. Tâm rnôk prăk ngân sách jêr jo\t, ân geh du nău way ntuh kơl ngăch ngăr lơn. PGS. TS Đoàn Doãn Tuấn- Viện trưởng Viện dak to\ Môi trường, Viện Khoa học Thuỷ lợi Việt Nam an nău rgop:

            “Lah nău rgum rgop tơm ndơ nar lơn ma geh nău dơi âk ri he lơn ma geh ndơ gay [ư lôch jêh ăp n’hong dak bât n’hanh prăk mât do\ng. N’hao âk prăk mât do\ng ri ndơ\ tât nău geh bah nu^h [on lan hao âk lơn n’hanh ndơ\ tay nău rgum dơh lơn đo\ng. Mpeh ntuh kơl nsum lam nu^h, he mbra rgum [on lan ma trong leo [ư tuch tăm t^ng rêng, le\ ma ngih dak, doanh nghiệp n’hanh [on lan. Ngih dak đah ăp trong nchrăp kan [ư pă an dak mpêt nkrem ri mbra ntuh kơl trong d^ng me, trong d^ng gưl 1, doanh nghiệp ntuh kơl trong d^ng gưl 2 gưl 3 n’hanh [on lan mbra ntuh kơl tâm mir ăp d^ng rse to\”.

            Ta Tây Nguyên le\ geh n’gor t^ng [ư jăp nău rdâk njêng ăp n’hong dak bât đo\ng. Nt^t kơt n’gor Lâm Đồng ăp năm rlău aơ le\ rgum lam [on lan rgop gay rdâk njêng hang rhiăng ntu n’gâr dak jê| đo\ng. Ntơm bah aơ tât năm 2020, Lâm Đồng mbra ku^h mhe nklăp 5 rbăn n’gul ntu n’glău dak têh jê| đah le\ rngôch rnoh prăk do\ng 125 rmen prăk, tâm nê nu^h [on lan rgop n’gul. Trong [ư dja bah Lâm Đồng dơi Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp n’hanh Phát triển nông thôn Hoàng Văn Thắng uănh năl kơt lah nău nt^t kơt mpeh ntuh kơl hun hao n’hong dak bât ta Tây Nguyên:

            “Mpeh Lâm Đồng [ư du\t geh nău dơi, n’gor ndơ\ luh ăp trong kan du\t ue\h, ntop kơl 70% ca máy gay [on lan n’hanh lam nu^h [ư n’glău dja, aơ lah du nău an kơt t^ng [ư du\t khlay. Gâp m^n nău blău [ư mhe bah Lâm Đồng du\t têh khlay, jêng lah ndơ\ lam [on lan [ư n’hong dak bât. Ta aơ gâp u\ch lah 3 nkô| nău gay ntru\t ntrôl nău to\ djrah. Tâl ngoăy lah [ư rgum nău nău kan tuch tăm t^ng trong r[o\ng têh hvi. Tâm trong kan leo [ư, mpôl hên mbra ntop kơl tâm rgop kan nsum dăng lơn ntop kơl ăp nu^h. Tâl bar lah ndăn rgâl di tay ntuh kơl, lơn lah ntuh kơl nsum; ntru\t nsôr nău kan nsum- êng. Tâl pe lah do\ng ăp kôp ăp rgâl mhe khoa học công nghệ; r[o\ng tay trong kan tuch tăm, lah moh tơm nê nơh [ư tăm nchah nchrai huêt jê| mô tâm di ri rgâl tơm i geh nău khlay. Jêng lah u\ch [ư mpêt nkrem dak ri ân geh ăp kôp đah trong kan êng [a [a\ mơ ns^t geh nău dơi âk”.

            Di lah trôk phang u\ch geh mih phu\. Ăp trong nkra le\ nkoch ntoh bah nău ngăn geh n’hanh le\ dơi rlong uănh năl di, yơn gay pơk hvi ri mô dơh. Yor neh ntu, n’hâm sial, ăp ntil tơm tăm n’hanh le\ ma nău way kan tuch tăm ăp ntu\k êng êng. Ndr^ jêng, ndrel đah nău nsing tâm soan [on lan, g^t blău [on lan, Tây Nguyên ân geh ăp trong nkra na nê| ăp kôp đah tơm soan ntuh kơl têh n’hanh rgum, rgum dơi ăp nu^h khoa học, doanh nghiệp lăp kan, mơ mpo\ng tât nar mô hôm rvah rvoăch rvê trôk nar ntang lơh kroh khar tă bah he nơm lơh./.

Nu^h răk rblang: Điểu Thân