VOV4.M’nông – Gay hun hao wa\ng sa kơt [ư thuỷ điện, tăm tơm công nghiệp, [ư nkual pâl nđaih ma tâm 7-8 năm aơ, 360 rbăn ha bri ta Tây Nguyên le\ geh kăl lưn. An tât khuch bah kơi lah dak bu\k, duh phang, trôk nar lơh geh mbro đah rnoh nar lơn ma âk. Phâm [ư gay ma mplơ\ tay an n’hâm bri lah nkô| nău ndơ\ luh ngăch, lah nău roh nha bah nău rêh let năp aơ tay. Nău nchih “Rvoah ăp trong nchrăp sa bri” ntơm bôk an âk nău nchih “Tây Nguyên roh hang rhiăng rbăn ha bri- ntang lơh an nău hun hao” bah mpôl phóng viên Radio nău ngơi Việt Nam way gu\ kan ta Tây Nguyên nkoch nău aơ.

 T^ng rlô bri chôt, nsoih rho\ng. Du đêt n’gu tơm si hôm e kơn rtăk. N’gâng si le\ bu rdêng, knu\ng hôm ăp mbuh si đêt đă, chông si n’hanh n’ha si nja trăi. Ne\ lah nu nău njok t^ng trong har tâm nkual pâl nđaih sinh thái Bản Đôn, ta xă Krông Na, nkuăl Buôn Đôn, n’gor Dak Lak.

                             Bri ta nkual ntu\k ơm yău Bản Đôn, Dak Lak le\ ot kăl

10 năm bah năp, rlău 1.300 ha bri nkual aơ dơi jao an Công ty cao su Dak Lak [ư ntu\k pâl nđaih sinh thái. 3 năm dăch aơ, nău tăch rgâl mô săk rnglay, nkual pâl nđaih ntlơi dơm, bri geh nu\ih tơm mât kơt ma mô, nu\ih [ư si dah ro\ng u\ch. Wa Nguyễn Ngọc Sanh, Groi Tổng giám đốc Công ty cao su Dak Lak, nkoch rblang: “Bri ta Bản Đôn ri năm 2012 mpôl hên le\ jao an Công ty cổ phân pâl nđaih Bản Đôn, yơn bah ne\ tât a[aơ mô ho\ mkra jêh, ri mô g^t ntu\k tham kol. Tâm sam [u\t sam tra mô ho\ jêh jêng công ty cao su Dak Lak an lăp mât bri ne\ t^ng nău rgop bah UBND n’gor, ri a[aơ công ty le\ du\t jêr jo\t yơn ăp khay hôm e đă 10 nu\ih mât njrăng hăn gu\ tâm ne\ gay mât bri”.

Hăng rbăn ha bri sinh thái Bản Đôn ma rmôt mât njrăng kơp tâm nglău ty dơm, ri nău mât bri lah nău jêr dêr. Aơ lah nu nău bah ăp nău nchrăp [ư tâm rnoh rlău 100 nău nchrăp dơi jao an neh bri gay hun hao wa\ng sa rêh jêng ta n’gor Dak Lak. A[aơ, Dak Lak geh bơi 30 rbăn ha neh bri geh nu\ih ru\n in, tâm pit. Wa Nguyễn Quốc Hưng, Chi cục trưởng chi cục lâm nghiệp Dak Lak, lah: “Nău r[o\ng bah khân pơng lah so\k neh gay tăch rgâl, đêt đă khân pơng an prăk gay mât uănh njrăng bri, yơn lah nău rmôt nu\ih bah ăp doanh nghiệp aơ mô blău đah ăp công ty lâm nghiệp jêng du\t jêr, le\ nu\ih [on lan ru\n in, so\k ntu\ng si, ma na nê| a[aơ si mô hôm geh”.

Jao bri an doanh nghiệp n’hanh an roh bri lah nu nău nsum ta ăp n’gor Tây Nguyên. Ntoh lư an ăp nău nchrăp [ư “sa bri” ta nkual aơ an nkoch tât bôk nău kan rgâl 50 rbăn ha bri mô jêng an tăm cao su bah n’gor Gia Lai. Tât a[aơ ăp doanh nghiệp le\ phah kloh le\ rlău 27 rbăn ha, đê| đo\ng lah ndra phah le\ ăp rnoh neh bri mô geh dăp rgum an [ư. Roh bri, cao su ri dôl njê, nău hôm tay lah neh dơi doanh nghiệp joi ăp trong so\k pit, kađôi nău ntru\nh bah pháp luật. Wa Phạm Đình Thu, Kruanh Hội đồng nhân dân n’gor Gia Lai, an g^t: “Nău mbơh [ư ndôt ndal, [ư nkhuh khah, jêng rnoh neh cao su tăm ta neh bri ach o le\ geh nău kh^t mbrơi mbrơi, du đêt mir tơm le\ tăm tay yơn hun hao mô ueh. A[aơ ăp doanh nghiệp khân pơng rgâl êng tăm tơm [a [a\ ma mpôl hên mô dơi uănh nđôi, ri mhe aơ knu\ng rnôk mpôl uănh nđôi mơ dơi g^t saơ”.

Ta Dak Nông, đah nău kơl mô so\k prăk soay neh, kuăl jă doanh nghiệp lăp ntuh kơl, knu\ng tâm 2-3 năm, ntu\k aơ le\ jao rlău 30 rbăn ha neh n’hanh bri gay [ư t^ng ăp nău nchrăp [ư tăm bri. Nău u\ch hun hao mô ho\ dơi geh, knu\ng saơ nău khuch bah năp măt lah ăp nău nchrăp [ư aơ dôl mpet tât nău ntru\nh nt^m nău kơl, nta tay âk nău roh đăp mpăn kon nu\ih. Nu nău phah bri, tăch, tâm pit neh bri geh lir lar. N’gor le\ đă so\k lơi 13 nău nchrăp [ư tăm bri, dôl uănh tay so\k lơi 17 nău nchrăp [ư tay. N’gâng kan dơi kan le\ phong rhiăng nău tăch rwa\t neh bri mô lah an phah bri mô tâm di nău way, rmal hình sự âk nu\ih, bah nu\ih kruanh mât njrăng bri tăch neh bri tât kruanh doanh nghiệp dơi jao an bri, n’hanh du đêt cán bộ geh tât.

Nău an manh neh bri lah ndr^, nău geh tâm rgop tăm bri, tăm si hôm e jêr lơn. Ta Công ty lâm nghiệp Quảng Tín, n’gor Dak Nông, rbăn ha bri le\ phah. Âk cán bộ hăn kru\ng, công ty kâp rlu chrai, neh ri nu\ih [on lan tâm pit [ư [on, [ư lan jêng ntu\k uh ah ji bôk ji rngok xă Dak Ngo.

                               Kăl bri ta Gia Nghĩa, Dak Nong, khay 8 năm 2015.

Wa Đỗ Ngọc Duyên, Kruanh n’gâng kan tuch tăm mât rong n’hanh hun hao thôn [on n’gor Dak Nông nkoch mpeh nău roh bri ta Dak Ngo: “9 Công ty lăp tâm rgop ding le\ rnoh neh lah 1984 ha tâm ne\ geh nklăp 1200 ha bri, ri le\ an roh bri rlău 100ha. Hôm đah doanh nghiệp mhe geh nău ntru\nh hăn uănh [ư nău nchrăp [ư dơm, yơn ma le\ [ư t^ng tăm cao su n’hanh tăm tơm si jo\ năm hôm. Ri le\ rnglôch ăp nău nchrăp tâm nău r[o\ng knu\ng lah so\k neh”.

Ăp nău nchrăp [ư tih ri le\ so\k mplơ\ lơi. Nău nchrăp [ư mâp jêr jo\t ri doanh nghiệp dăn mplơ\ tay bri an ngih dak. Nău geh nsum lah bri roh neh geh ru\n in. 5 năm bah năp, rnôk rlu chrai ăp lâm trường Quảng Tân, C|ư Ju\t, n’gor Dak Nông le\ jao an nâm ơm âk rbăn ha bri an ăp công ty cao su Phú Riêng, Đồng Phú (mpeh tâm Tập đoàn cao su Việt Nam) [ư tăm cao su n’hanh nchoeng rvang mât njrăng bri. A[aơ cao su le\ tăm, doanh nghiệp dăn mplơ\ an n’gor ăp njônh nkoel bri hôm yor mô to\ng soan mât njrăng. Dăn mplơ\ bri an n’gor Dak Nông hôm geh Công ty cổ phần kỹ nghệ si MDF Long Việt (ta nkuăl Dak Song), bri tăm ri đêt hôm bri roh ri tât 900 ha. Tâm rnôk kâp [ư sam [u\t ri bri roh tay du\t ngăch. Wa Nguyễn Tiến Sơn, Chi cục trưởng Chi cục lâm nghiệp Dak Nông, lah: “Ăp nău nchrăp [ư aơ dơi n’gor Dak Nông an manh bri manh neh, yơn tâm rnôk mbơh [ư ri bri mô dơi mât njrăng, an roh bri roh n’ăp neh yor nu\ih [on lan tuch tăm, wa\k kol jêng khân pơng mplơ\ tay, ri n’gor dôl uănh lah tay nău kan gay an roh âk bri, khân pơng mplơ\ yơn mô ho\ jêh đah sam [u\t sam tra”.

Knu\ng tâm 7 năm (bah 2006-2013), lam nkual Tây Nguyên geh 700 nău nchrăp [ư dơi an sam [u\t ntuh kơl đah ding le\ rnoh neh bri rlău 215 rbăn ha, ri tât a[aơ le\ roh n’gul rnoh neh aơ mô hôm geh bri. A[aơ mpeh hun hao wa\ng sa rêh jêng mô saơ kloh na nê|, yơn nău geh trôk nar dak lip, duh phang na nao mro mrăng. Nău phah bri tâm pit gưl do\ng neh geh ta ăp ntu\k. Doanh nghiệp dơi jao rhiăng rbăn ha bri, tâm rnôk ne\ hôm e âk nu\ih [on lan ach o mô to\ng neh, mô geh nău kan. Wa Lê Trọng Trinh, Kruanh UBND nkuăl Ea H’leo, nkuăl Ea H’leo, n’gor Dak Lak, lah: “Rlău 700 ha [ư t^ng ăp nău nchrăp [ư ri nău mpo\ng u\ch bôk năp lah nta an nău kan an nu\ih [on lan ta ntu\k ri mô ho\ dơi [ư t^ng. a[aơ ăp rnoh neh dơi tuch tăm ri khân pơng an doanh nghiệp manh hôm, rnoh hôm [a [a\ u\ch hun hao wa\ng sa ri knu\ng geh trong lah tăm bri tâm rgop đah nu\ih [on lan mô lah jao bri an [on lan.

Bah du\t năm 2011, Thủ tướng Chính phủ jao an nău ntru\nh mpeh n’hao ăp trong ndăn mât njrăng bri, an rlu ăp nău nchrăp [ư tuch tăm ta neh bri, nu nău Rvoah ăp nău nchrăp [ư “sa bri” ta Tây Nguyên mhe hu\ch. Ndr^ yơn, a[aơ ăp n’gor Tây Nguyên dôl dăn đă Thủ tướng Chính phủ rơih jăng nău ntru\nh an rlu ăp nău nchrăp [ư ta neh geh bri, an n’gor mbơh [ư tay ăp nău nchrăp tuch tăm bri gay so\k joi nău geh ơm neh ntu. Nău geh bah ăp nău nchrăp [ư ơm mô ho\ dơi nkra tâm di, bri Tây Nguyên lo\ rdâng đah ăp nău geh rgâl nău r[o\ng mhe./.

            Nu\ih rblang: Y Sưng Phê Ja