VOV4.M’nông – Ngoay tâm âk mir macca le\ rngôch le\ geh play bah rnăk wa Vũ Tá Trọng, xă Dak Nia, nkuăl têh Gia Nghĩa n’gor Dak Nông le\ ntơm năm tal 6. Rlău 500 tơm macca tăm srah tâm mir cà phê, di yan ăp n’ging geh nkao da dê yơn rnoh kơn play geh du\t đêt. Mô ho\ janh m^n tât rnglay têh, rnglay jêt bah ntil tơm aơ, wa Vũ Tá Trọng rvê mô g^t tât rnôk mơ mplơ\ tay prăk: “Năm e play năm bôk năp geh đêt đo\ng, lah nsum geh đêt ký yơn ma gâp pe\ mô geh ndơ [ư. Săk rnglay bah pơng mô ho\ dơi g^t, rnoh nkao ri âk yơn mô dơi kơn play âk. Nchrăp năm aơ knu\ng geh pe\ đêt ký”.

Wa Hồ Gấm, Groi kruanh n’gâng kan tuch tăm mât rong n’hanh hun hao n’gor Dak Nông an g^t: Tă bah uănh ta xă Đức Minh, nkuăl Dak Mil, ăp mir macca le\ tăm tă aơ 9 năm geh du\t đêt: “Lah âk play, săk geh 50-70 ký du tơm, ngăn ri mô saơ geh. Kơt ta Đức Minh-Dak Mil: tơm 10 năm mô ho\ geh du ký, ntu\k so\k geh săk rnglay ? tăm bah năm 2006, a[aơ play mô geh. A[aơ ntil n’gâng kan tuch tăm le\ geh 3 ntil kơp dơn n’hanh 7 ntil lah ntil rgâl mhe kỹ thuật. Tâm rnoh ăp ntil ne\ ri moh ntil pơng tâm di ta ăp nkual bah Dak Nông ri mô ho\ dơi uănh lah. Ri he tăm du tơ\ 10 ntil, mô dơi ri sreh jăng lơi ? jêng an m^n njra\ng, uănh na nê| mơ uănh lah to\ng ăp”.

Tâm di nău uănh bah nu\ih [on lan đah tơm macca, n’gâng kan tuch tăm n’gor Kon Tum le\ lăp n’hanh m^n lah: tơm Macca knu\ng tâm di đah nkual Măng Đen-Kon Plông n’hanh du đêt xă nkuăl Tu Mơ Rông n’hanh Dak Plei. Yơn lah tât a[aơ, yor mô ho\ geh uănh lah na nê| mpeh nu nău hao jêng, săk geh n’hanh tu ndru\ng bah ntil tơm aơ jêng wa Trần Văn Chương, Groi kruanh N’gâng kan tuch tăm mât rong n’hanh hun hao [on lan n’gor Kon Tum mbơh nt^m: “Mpôl hên nt^m đă kônh wa an tăm srah đah rnoh neh cà phê vối n’hanh cà phê chè. Lah ma tăm êng an uănh na nê| yor năm jêng bah tơm macca jo\ ma a[aơ mô g^t dơi geh play pơng đo\ng n’hanh bah kơi ntu\k tăch ma pơng geh đo\ng ? lah hun hao ngăch ir lah du\t klach”

Tiến sĩ Y Ghi Niê, Kruanh Liên hiệp ăp hiệp hội kỹ thuật n’gor Dak Lak, tă [ư kruanh N’gâng kan khoa học-Công nghệ n’gor, lah ngoay tâm âk nu\ih ndơ\ tơm macca an rlong tăm ta Dak Nông n’hanh Dak Lak m^n lah: knu\ng rlu ta rnoh neh jêt gay uănh rlong mô di hun hao âk kơt a[aơ. Wa Y Ghi Niê an lah, macca lah tơm du\t jêr đah trôk nar, rnôk tơm luh nkao, knu\ng du rơh mih jêt mô lah du rơh duh lah roh le\:

                                            Tiến sĩ Y Ghi Niê uănh nđôi tơm mác ca ta Krông Năng (Dak Lak)

“Kuăl lah tơm khlay đah Tây Nguyên lah mô di, yor mô di ta ăp ntu\k tăm tâm di, n’hanh le\ rngôch mô g^t ntu\k an ta\ch ndơ. Yor nê, an tăm mbrơi mbrơi gay rhoăt tay mô di khuh. He hôm nkah g^t du rơh ntru\t nsôr hun hao hải ly, klo guh n’hanh tăm tơm dó bầu. A[aơ dó bầu jêng t^ng sial dil, gleh du\t lah roh le\. Ndr^ a[aơ đah macca, he lah sưr ir. Yơn bah kơi aơ [on lan mbra jêng dôih rnon”.

Tâm rơh pah kan ta Tây Nguyên dăch aơ, jêh rnôk uănh na nê| ta mir tơm tăm Macca ta xă Quảng Tân, nkuăl Tuy Đức, n’gor Dak Nông, Groi Thủ tướng Hoàng Trung Hải đă: ân mbơh rblang an nu\ih [on lan g^t gay săch ntil yor ntuh kơl du\t âk prăk kơt ne\, roh 8 năm, đêt đo\ng 10 năm mơ play, mô săch di ntil ri du\t klach: “Ngih dak le\ geh nău r[o\ng, a[aơ doanh nghiệp an [ư ueh nău nthoi ntu\k tăch đah nu\ih [on lan, nău aơ he mô ho\ dơi nthoi. Đah doanh nghiệp, nu\ih khoa học đah nu\ih [on lan mô ho\ rjăp. Nt^t nsa nkual neh kơt ne\, neh kơt neh tâm di đah moh tơm play, đah moh ntil tâm di ri mbra [ư ueh lơn. Khuh khah mô tơm tăm m^n tăm geh lah tăm, ri let bah kơi mbra du\t mpu\ng lir n’hanh khuch khat têh”.

T^ng uănh bah Viện Khoa học kỹ thuật Nông-Lâm nghiệp Tây Nguyên, rnoh tơm macca ta nkual aơ le\ hao rlău 2000ha, tâm ne\ rgum âk ta ăp n’gor Dak Lak, Dak Nông n’hanh Lâm Đồng.

Gay geh du ha macca, ân roh prăk rlău 20 rkeh prăk gay rwa\t ntil. Jêh ne\ phân poh, mât chăm 6 tât 10 năm mơ dơi geh play đo\ng jo\ jông năm. Tâm rnôk, ndơ geh mô ho\ g^t ntu\k tăch. Moh ndơ [ư gay nu\ih [on lan mô an dôih rnon yor tơm macca ? nău ôp aơ lor rnôk dơi ăp n’gâng kan, geh tât nău kan joi nău rblang, ri kônh wa [on lan an rhoăt êng bah ăp nău roh rui bah trong tăm si jo\ năm t^ng “Ntrong leo” bah năp. Ne\ lah rnôk cà phê khlay ri khuh khah tăm cà phê. Rnôk cao su khlay ri sreh jăng lơi ăp tơm êng, muih kăl le\ bri tăm cao su. Trong [ư sa aơ le\ glơi an âk nău mbak rnon, [ư roh jâng hun hao wa\ng sa rêh jêng bah âk rnăk wâl n’hanh le\ jâng wa\ng sa bah n’gor tâm nkual.

Nu\ih rblang: Y Sưng Phê Ja