Nhiều năm về trước, bí xanh thơm - nông sản nức tiếng của đồng bào Tày xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên chật vật tìm đầu ra. Không có kênh bán hàng cố định, người dân chỉ biết dựa vào thương lái hoặc gánh hàng đi bộ hàng cây số ra chợ bán.

Nông sản ngon nhưng không có thương hiệu, giá bán thu về chẳng đáng là bao so với công sức bỏ ra.

Chị Ma Thị Ninh, Giám đốc HTX Yến Dương, cho biết trước đây, nhiều hộ phải đi bộ từ rất sớm, mang bí ra chợ bán nhưng có khi ngồi cả buổi sáng cũng chỉ tiêu thụ được một ít. Giá bán thấp, trong khi bí xanh thơm khó bảo quản lâu nên người dân thường cố bán được bao nhiêu hay bấy nhiêu.

Nhận thức rõ "chất lượng quyết định giá trị", chị Ma Thị Ninh cùng HTX Yến Dương xác định: Muốn thị trường đón nhận, nông sản vùng dân tộc thiểu số phải chuyển từ "bán những gì mình có" sang "bán những gì thị trường cần".

Việc đầu tiên HTX thực hiện là thay đổi tư duy canh tác của bà con: Từ thả nổi quả bí trên đất nương sang giăng giàn đón nắng; từ canh tác tự nhiên manh mún sang quy trình hữu cơ nghiêm ngặt.

Với vai trò cầu nối, HTX quy tụ gần 200 hộ liên kết, hướng dẫn bà con chuyển đổi sang canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn PGS, VietGAP và JAS Nhật Bản để nâng tầm giá trị nông sản ngay từ gốc.

Theo chị Ma Thị Ninh, Giám đốc HTX Yến Dương, việc xây dựng vùng nguyên liệu, chú trọng chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn như OCOP 4 sao, chứng nhận hữu cơ PGS đã giúp nâng cao giá trị của bí xanh thơm, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.

Nâng cao chất lượng mới chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ để nông sản vươn xa chính là sự tử tế và minh bạch thông tin. HTX Yến Dương đã tiên phong đưa công nghệ số về tận cánh đồng.

Bằng việc áp dụng các phần mềm chuyên dụng như eGAP, V-Standard, nhật ký sản xuất từ khâu làm đất, bón phân đến thu hoạch đều được số hóa. Mỗi lô sản phẩm đưa ra thị trường đều mang trên mình một mã QR minh bạch.

Giờ đây, chỉ với chiếc điện thoại thông minh, bà con dân tộc Tày, Dao đã biết mở phần mềm, chụp ảnh từng công đoạn từ ngâm ủ giống, làm đất tầng B đến bón phân hữu cơ để lưu vào nhật ký điện tử.

Ngay tại từng lô thửa, mỗi thành viên HTX được cấp một tài khoản trên ứng dụng nhật ký sản xuất điện tử. Ngày hôm nay bón phân gì, xử lý sâu bệnh bằng chế phẩm sinh học thế nào... tất cả đều được chụp ảnh, định vị GPS và lưu trữ theo thời gian thực.

Thông qua việc ghi chép nhật ký sản xuất, HTX xây dựng mã truy xuất nguồn gốc, giúp minh bạch thông tin về chất lượng sản phẩm. Việc sử dụng phần mềm cũng khá đơn giản, người dân có thể thao tác ngay trên điện thoại thông minh.

Chính việc kiểm soát chặt chẽ từng khâu canh tác bằng công nghệ số ngay tại thửa ruộng đã tạo ra sự thay đổi bước ngoặt về cả năng suất lẫn chất lượng. Trái bí xanh thơm đã tỷ lệ đậu quả cao, mẫu mã đồng đều chuẩn chỉnh.

Từ mô hình nhỏ lẻ chỉ thu hoạch vài chục tấn, việc canh tác minh bạch theo quy chuẩn hữu cơ đã tạo lòng tin lớn, giúp HTX mở rộng vùng nguyên liệu lên 35 ha. Trong đó, riêng 10 ha bí xanh thơm đã cho sản lượng vượt trội, đạt từ 200 đến 300 tấn mỗi năm. Giá trị quả bí tăng gấp 3 - 4 lần so với trước đây. 

Không chỉ đưa công nghệ vào khâu quản lý dưới lòng đất, HTX Yến Dương còn đưa sóng livestream về tận ruộng bí. Những buổi bán hàng trực tiếp ngay tại đồng ruộng với sự tham gia của các nghệ sĩ nổi tiếng đã tạo nên một "cú hích" thương mại cho nông sản Thượng Minh.

Việc kết hợp giữa tri thức bản địa, chuẩn mực hữu cơ và công nghệ số đã mở lối ra cho thị trường cho nông sản Thái Nguyên. Đầu ra ổn định, giá trị kinh tế nâng cao giúp hàng trăm hộ đồng bào dân tộc thiểu số vươn lên thoát nghèo bền vững./.