Ngày lại qua ngày, cụ bà Trần Thị Lan, 90 tuổi, ở Xóm Bến, xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk vẫn nhóm lửa trong căn bếp nhỏ để nấu bữa ăn cho bà và cụ ông năm nay đã 95 tuổi. Căn bếp nhỏ với "ông táo" kiềng sắt 3 chân, đôi đũa bếp tre, dăm chiếc rế mây, chiếc ống thổi lửa đã sờn cũ, đôi gióng treo cao đặt mấy chiếc rổ tre để cất đồ ăn cùng mấy chiếc nồi phủ dày lọ khói. Những vật dụng ấy nay không còn thấy ở hầu hết các gia đình, nhưng vẫn hiện diện nơi đây. Từ căn bếp này, những bữa cơm khi thì gạo trắng, lúc độn sắn, ghé khoai mà bà Lan đã nuôi lớn đàn con 7 người, nay đều nên gia thất. Với bà Lan, nó không chỉ là bếp mà là nơi lưu giữ hình ảnh gia đình từ những ngày gian khó, nó như chính cuộc đời bà vậy. Tôi về đây sinh 7 đứa con, giờ giữ cái bếp là nơi đi về, là tục xưa, cái bếp là cũng như bổn mạng của mình, cái nhà của mình vậy, nhà nào cũng có cái bếp chụm củi cho đến ngày nay.

Với cụ ông Trần Kim Thiên, tuy không phải ngày ngày thổi lửa nấu cơm như cụ bà , nhưng từ chiếc gióng, cái rổ nan, đôi đũa bếp, ống thổi cho đến những chiếc rế bằng mây .. đều do ông tự làm, để cụ bà sử dụng qua hàng vạn ngày bếp núc; cùng 2 cụ đi suốt thanh xuân và tiếp tục ở bên nhau những năm đầu bạc. Căn bếp cũ và từng vật dụng, đã ghi sâu muôn vàn kỷ niệm về một cuộc hôn nhân trải hai phần ba thế kỷ của ông.

Ở nhiều vùng nông thôn tỉnh Đắk Lắk, mỗi ngày từ những chái bếp sau nhà, những làn khói lam vẫn trôi theo triền đồi, nương khoai, khóm chuối. Với gia đình ông Phan Hữu Lộc ở thôn Mỹ Phú 1, xã Ô Loan hay gia đình bà Trần Thị Lịch ở thôn Phú Hữu, xã Hòa Thịnh thì từ ấm nước lá mỗi sáng sớm, đến nồi cháo cho cháu nhỏ, hay những bữa cơm quê đậm vị cũng được nấu từ gian bếp ấy. Có những căn bếp được truyền từ đời này qua đời khác và giờ vẫn được ông bà, cha mẹ giữ lại, để rồi dù đi đâu các con, các cháu vẫn nhớ mà tìm về. Nó là hồn quê, là ký ức, là hình ảnh thân thuộc của gia đình. Bà Trần Thị Lịch cho biết: "Cái bếp lửa hồng đây nuôi hết cả nhà, có nấu đồ rồi con cháu cùng về ăn. Tết thì cái bếp đây là mùng Một bắt đầu bỏ cây củi gộc, hay bỏ ít cục than vào bếp lò, lúc nào nó cũng đỏ hết vậy. Mấy đứa nhỏ nó về nói ăn cơm ở đây cũng không bằng cơm mẹ nấu. Tuy cơm ở quê, bữa ăn không bằng ở thành phố, nhưng mà cơm của mẹ nấu lúc nào cũng ngon, cho nên nó đi xa quê hương cũng nhớ về cha mẹ".

Anh Phạm Văn Long, cháu cụ Trần Thị Lan trưởng thôn Mỹ Phú 2, xã Ô Loan cho biết, gia đình anh từ lâu đã chuyển sang dùng bếp gas và gần đây đã dùng bếp từ. Anh chia sẻ, cuộc sống đổi thay, gian bếp của các gia đình trẻ ngày càng hiện đại hơn, nhưng mỗi khi bắt gặp những gian bếp quê, anh như trở về những năm tháng được mẹ, được bà chăm từng bữa ăn, giấc ngủ. Khói bếp bây giờ dễ làm anh cay mắt, nhưng không hẳn vì thành phần hóa học của khói, mà vì khói làm anh thấy xúc động: "Hồi xưa nói chung ông bà tổ tiên mình nấu củi là chính mà, giờ một số cụ vẫn giữ lại cái nguyên thủy là nấu cơm toàn là nấu củi. Mỗi khi mà mình thấy cái bếp là tự nhiên nhớ quê, mình nhớ ký ức tuổi thơ của mình, nhớ quê hương, văn hóa và phong tục Việt Nam mình. Bếp nổi lên nó vui, nó cho mình cảm giác ấm áp hơn".

Ai đã từng sinh ra, lớn lên ở nông thôn, trưởng thành, rời quê, đến một ngày bất chợt bắt gặp hình ảnh khói bếp lan ra từ một góc nhà, khóm chuối sau hè, bảng lảng trên những triền đồi, miền quê, hay tình cờ ngửi thấy mùi khói bếp bốc lên từ củi khô, rơm rạ, mắt bỗng cay cay mà không phải vì mùi khói. Hình ảnh ấy, mùi hương ấy dù chẳng phải là thứ gì xa xỉ, nhưng nó đọng lại rất sâu, rất lâu trong lòng mỗi người để rồi dù có đi thật xa ta vẫn nhớ./.