Sinh năm 1949 tại Hòa An, Cao Bằng, là chị cả của 4 người em, ngay từ bé, cô gái dân tộc Tày Lộc Phương Thủy đã phải đảm nhận hầu hết các công việc trong gia đình để đỡ đần cha mẹ. Ban đầu, bố mẹ định cho bà học hết lớp 5 rồi nghỉ ở nhà lao động, nhưng nhờ thông minh lại chăm chỉ, học lực của bà lúc nào cũng thuộc loại xuất sắc nhất nhì lớp.

Năm 1966, bà Thủy vào học khóa chiêu sinh đầu tiên của khoa Văn, trường Đại học Sư phạm Việt Bắc. Bốn năm theo học là quãng thời gian gắn bó với rừng, nhận trường mà không có lớp, không có nhà ở, thầy trò phải ở tạm nhà dân.

Tốt nghiệp, bà Thủy được giữ lại khoa Văn giảng dạy. Lúc này, chồng biền biệt đi chiến trường B và C. Mình bà vừa nuôi con nhỏ, vừa nghiên cứu giảng dạy trong điều kiện sơ tán muôn vàn gian khó. Song khó khăn nhất việc phải đảm nhiệm giảng dạy phần văn học cổ Hy Lạp- La Mã, trong khi ngoại ngữ chưa biết. Vậy mà 22 tuổi, bà đã bắt đầu đứng lớp, giảng dạy cho những lứa sinh viên hơn cả tuổi mình.

Vừa nuôi con, vừa học tập, vừa giảng dạy, cô gái Tày giàu nghị lực âm thầm tích lũy kiến thức. Thời gian rảnh, bà Thủy bắt đầu a, b, c tiếng Nga, đánh vật với những tài liệu ít ỏi trong thư viện. Đến năm 1976, bà Thuỷ tham gia thi tuyển nghiên cứu sinh đi học Liên Xô, đỗ thủ khoa khối Ngữ văn cả nước. Bà bảo vệ thành công luận án tiến sĩ trước thời hạn 4 tháng với đề tài “Công xã Paris trong kịch Pháp” và thành thạo luôn cả hai thứ tiếng Pháp, Nga.

Trở về nước, tiến sĩ Lộc Phương Thủy tiếp tục con đường nghiên cứu, trở thành một trong số chuyên gia hàng đầu của Việt Nam về văn học Pháp. Nói về bà, TS Bàn Thị Quỳnh Giao- người dân tộc Dao cùng công tác ở Viện Văn học chia sẻ: "Tôi học được rất nhiều từ GS TS Lộc Phương Thủy, một người con dân tộc Tày. Bằng sự nỗ lực của mình, trong suốt quá trình công tác bà đã xuất bản nhiều công trình có ích cho nền văn học nước nhà. Trong cơ quan, bà sống hòa nhã với đồng nghiệp, tận tâm giúp đỡ các nhà nghiên cứu trẻ. Bản thân tôi cũng là một người con dân tộc thiểu số, và cũng công tác ở Viện Văn học, tôi học hỏi rất nhiều từ GS.TS Lộc Phương Thủy, đặc biệt là tìm được hướng tiếp cận mới và lựa chọn phương pháp tiếp cận riêng, cái đó những người nghiên cứu trẻ luôn cần học hỏi từ bà".

Con đường đến với khoa học của Giáo sư Lộc Phương Thuỷ không hề trải hoa hồng. Trưởng thành từ vùng núi, khi xung quanh mình, sự học không được tôn vinh, bà đã biến ước mơ trở thành hiện thực một cách xứng đáng, thậm chí vượt xa tưởng tượng của nhiều người. Để có vinh quang ấy, bà luôn  trân trọng, biết ơn chồng mình - GS.TS Tâm lý Nguyễn Ngọc Phú, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý Việt Nam, Đại tá giảng dạy tại Học viện Chính trị Quân sự. Sự đồng cảm, chia sẻ, khích lệ của ông đã giúp bà vượt qua những chặng đường khó khăn nhất, thậm chí vấp phải sự phản đối của đa số người thân, bạn bè, như khi dằn lòng để con nhỏ ở nhà, sang Liên Xô, hay quyết định chỉ sinh 1 con để tập trung cho công tác nghiên cứu khoa học.