Giữa không gian đại ngàn Trường Sơn, những làn điệu dân ca của đồng bào dân tộc Chứt được cất lên trong các buổi sinh hoạt văn nghệ tại bản Yên Hợp, xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị (huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ). Qua lời ca, tiếng hát, những câu chuyện về cội nguồn, cuộc sống lao động và tình cảm gia đình được người dân lưu giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Những năm gần đây, xã Kim Phú đã hỗ trợ thành lập các đội văn nghệ quần chúng tại khu vực Yên Hợp, nơi sinh sống của người Rục (dân tộc Chứt). Mỗi đội có khoảng 10 thành viên nòng cốt, cùng nhau tập luyện các làn điệu dân ca và sử dụng nhạc cụ truyền thống.

Ông Đinh Xuân Bằng, ở thôn Yên Hợp, xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị gắn bó lâu năm với văn hóa bản địa. Với ông Bằng, các làn điệu dân ca của dân tộc Chứt chứa đựng ký ức về cội nguồn, cuộc sống của cha ông và những sinh hoạt thường ngày. Từ những câu hát về ông bà, cha mẹ đến chuyện đi xúc cá, đi câu, bắt ốc, làm nương rẫy, mỗi làn điệu đều gắn với đời sống của cộng đồng. Theo ông Đinh Xuân Bằng, việc duy trì các đội văn nghệ không chỉ tạo sân chơi cho người dân mà còn là cách giữ gìn những giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.

Ông Bằng chia sẻ: “Làn điệu bản sắc của dân tộc Chứt nói chung nếu mà không tập luyện thì những làn điệu đó sẽ mai một. Bản thân tôi cũng sáng tác các bài hát giao duyên nhớ về cội nguồn, ông bà, bố mẹ, nhớ người bạn đi xúc cá, đi câu, đi bắt ốc, làm mùa.”

Không chỉ ở xã Kim Phú, tại xã miền núi Tuyên Lâm, những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mã Liềng (dân tộc Chứt) cũng đang được khôi phục thông qua các câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian.

Đàn ống của người Mã Liềng là một nhạc cụ truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm trong đời sống bao thế hệ. Đàn ống được chế tác từ những vật liệu quen thuộc như tre, nứa. Tiếng đàn thể hiện sự khéo léo của người làm ra nhạc cụ, chứa đựng những nét đặc trưng trong đời sống tinh thần của người Mã Liềng. Trước đây, phụ nữ trong bản thường truyền nhau cách làm, cách chơi đàn từ mẹ sang con. Tiếng đàn còn là phương tiện bày tỏ tâm tình, giao duyên và gắn kết cộng đồng. Tuy nhiên, cùng với những thay đổi trong cuộc sống, số người biết chế tác và sử dụng đàn ống ngày càng ít. Nhiều làn điệu, cách thức biểu diễn có nguy cơ bị mai một nếu không được quan tâm bảo tồn.

Bà Phạm Thị Lâm, ở bản Ka Tang, xã Tuyên Lâm cho biết, từ năm 2023, Câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian bản Cáo (nay là bản Ka Tang) được thành lập với 7 thành viên. Câu lạc bộ tập hợp những người yêu thích văn hóa truyền thống, tạo điều kiện để các thành viên học hỏi, thực hành và truyền dạy những làn điệu dân ca, nhạc cụ của dân tộc mình.

Bà Lâm chia sẻ: “Nhiều người thuộc thế hệ trẻ không còn biết tiếng dân tộc mình, không hiểu được tiếng nói của đồng bào mình. Từ khi có các lớp tập huấn, sinh hoạt văn hóa, bà con đã biết hát và sử dụng tiếng đồng bào mình nhiều hơn. Qua các buổi họp thôn, sinh hoạt cộng đồng, người dân không chỉ trao đổi kinh nghiệm sản xuất mà còn nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa, truyền dạy tiếng nói và những giá trị truyền thống cho con cháu mai sau”.

Cùng chung suy nghĩ, chị Hồ Thị Theo, người dân bản Ka Tang, xã Tuyên Lâm nói rằng, những làn điệu dân ca gắn bó mật thiết với công việc đồng ruộng, nương rẫy và đời sống thường ngày. Việc học hát, tập luyện nhạc cụ không chỉ giúp chị em duy trì bản sắc dân tộc mà còn tạo thêm sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.

“Chị em trong bản tích cực tham gia tập luyện văn nghệ, học lại những câu hát do ông bà truyền lại. Những làn điệu dân ca không chỉ gắn bó với đời sống lao động, sản xuất trên nương rẫy mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, động viên bà con đoàn kết, vươn lên trong cuộc sống”, chị Hồ Thị Theo cho biết thêm.

Tại miền núi tỉnh Quảng Trị, khi người dân được tạo điều kiện tham gia các hoạt động văn hóa, được tiếp cận những chính sách hỗ trợ phù hợp, các giá trị truyền thống có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hiện đại. Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của chính quyền, ngành chức năng và người dân địa phương. Mỗi nghệ nhân, mỗi câu lạc bộ văn hóa, mỗi người trẻ tiếp nối tiếng nói, làn điệu và phong tục của dân tộc mình là góp phần giữ gìn mạch nguồn văn hóa truyền thống.

Bà Hồ Thị Minh, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Quảng Trị thông tin, các ngành chức năng và chính quyền địa phương đã tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn kỹ năng bảo tồn, phát huy di sản văn hóa truyền thống. Qua đó, người dân từng bước nhận diện rõ hơn giá trị của những di sản do cha ông để lại, đồng thời chủ động tham gia gìn giữ, trao truyền cho thế hệ sau: “Trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, đồng bào dân tộc Vân Kiều, Tà Ôi, Pa Cô và Chứt có nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc cần được bảo tồn và phát huy. Hiện nay, một số loại hình văn hóa, nhạc cụ truyền thống, cồng chiêng và các làn điệu dân ca đang có nguy cơ mai một khi thế hệ trẻ dần ít quan tâm, ít thực hành. Vì vậy, cần phát huy vai trò của các nghệ nhân và những người thuộc thế hệ đi trước, bởi họ chính là những kho tàng tri thức sống, lưu giữ những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc. Thông qua việc truyền dạy cho con cháu, những nét đẹp văn hóa truyền thống sẽ tiếp tục được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ”.