Dấu hiệu đầu tiên để nhận diện một người phụ nữ Dao Đỏ ở Nguyên Bình truyền thống nằm ở mái tóc và khuôn mặt. Từ xưa, việc nhổ tóc từ trán đến đỉnh đầu và nhổ lông mày là quy định bắt buộc của các bậc cha mẹ đối với con gái.

Tục nhổ tóc trán và nhổ lông mày là một quan niệm làm đẹp độc đáo của người Dao Đỏ xưa.

Theo bà Bàn Mùi Liều, trước đây phụ nữ Dao Đỏ phải nhổ tóc từ trán lên đỉnh đầu để khi ra ngoài, người khác có thể nhận ra họ là người Dao Đỏ. Đây cũng được coi là cách làm đẹp, giúp khuôn mặt sáng rõ và phù hợp với kiểu đội mũ, khăn truyền thống, đây là cách người đồng bào quê bà dù đi đến đâu cũng nhận ra nhau.

Hiện, người Dao Đỏ không còn tục nhổ tóc như trước nữa. Chỉ những phụ nữ trung niên, hoặc người già vẫn theo nếp cũ. Lúc này, chiếc khăn quấn đầu với 17 vòng vải quấn là một tín hiệu để nhận biết.

Ngày nay, chất liệu của chiếc khăn đội đầu đã thay đổi. Bà con dùng vải nhung thay cho vải chàm để giảm gánh nặng khi đội đầu. Nhưng vòng vải phía ngoài cùng vẫn luôn là một dải hoa văn màu đỏ rực rỡ. Chúng vừa để cố định, vừa làm nổi bật toàn bộ chiếc mũ.

Ở trên đỉnh mũ – nơi trọng tâm của vòng tròn vải này, họ tạo nên phom dáng vuông vắn đặc trưng. Đó là sự sáng tạo của phụ nữ khi kết hợp giữa nguyên liệu tự nhiên cùng đôi tay khéo léo.

Khăn quấn vừa vặn với khuôn đầu mới thấy sự chuẩn xác trong kỹ thuật của người phụ nữ đảm. Dù có thay thế chất liệu nhung mịn để chiếc khăn nhẹ nhàng hơn, nhưng nó vẫn giữ nguyên dáng vẻ trang trọng cùng nét duyên của người đội.

Không chỉ có cấu trúc độc đáo, các đường nét hoa văn trên chiếc khăn đội đầu, hay trên trang phục của người phụ nữ là một thế giới tự nhiên thu nhỏ trong trí tưởng tượng phong phú của phụ nữ Dao. Không có mẫu vẽ sẵn, họ thêu bằng ký ức và cảm nhận trực quan.

Hoa văn quả trám, hoa bí, chân mèo, cây dương xỉ, lá nho rừng… mang hàm ý tượng trưng cho sự may mắn của người Dao. Chúng đều thân thuộc, gần gũi với cuộc sống con người.

Cùng với gương mặt sáng, đầy đặn, điểm nhận diện không thể lẫn chính là đôi hoa tai bằng bạc tự đánh. Đó là một vòng bạc tròn nhỏ, ở giữa chạm hình cây thông tinh xảo. Đôi hoa tai ấy cũng là của hồi môn không thể thiếu của mỗi người con gái khi đi làm dâu.

Phụ nữ Dao Đỏ mặc áo dài đến đầu gối. Điểm nhấn trên nếp áo dài là vòng bông len đỏ được làm thủ công. Nó dài khoảng 2 gang tay người lớn, được treo đối xứng phía hai bên ngực áo, trải dài từ vai tới thắt lưng.

Lấp lánh dưới tua bông ấy là chiếc áo yếm đính vô số cúc bạc nhỏ cùng 6 chiếc cúc bạc to chừng 3 ngón tay. Áo yếm đằng trước được khéo léo luồn vào bên trong chùm bông đỏ, nhưng vạt đằng sau lại phủ ra ngoài lớp áo dài, để lộ những viền hoa văn đỏ với kỹ thuật thêu kỳ công của người phụ nữ.

Từ khăn đội đầu, trang phục, hoa văn đến đồ trang sức, mỗi chi tiết đều góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của phụ nữ Dao Đỏ ở Nguyên Bình, đồng thời lưu giữ những giá trị văn hóa và quan niệm thẩm mỹ được trao truyền qua các thế hệ./.