Di sản sẽ tiếp tục sống như thế nào trong đời sống hôm nay nếu chỉ được lưu giữ trong bảo tàng hay những trang sách? Với nhóm sinh viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, câu trả lời nằm ở việc để mỗi thế hệ được kể lại câu chuyện của di sản bằng chính ngôn ngữ nghệ thuật của mình. Từ suy nghĩ ấy, dự án sân khấu "Khăn Piêu ngoại truyện" đã ra đời, mang đến một cách tiếp cận mới đối với truyền thuyết về chiếc khăn Piêu của đồng bào Thái.

"Khăn Piêu ngoại truyện" là dự án thi kết thúc học phần môn Dàn dựng nghệ thuật của sinh viên lớp Tổ chức sự kiện năm 5, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Thay vì dựng lại nguyên bản câu chuyện quen thuộc về nàng Ban và chàng Dốc, nhóm thực hiện quyết định xây dựng một "ngoại truyện" với góc nhìn hoàn toàn mới. Câu chuyện bắt đầu từ ranh giới vô hình nhưng nghiệt ngã giữa hai mường: Mường Thanh – xứ của những người đàn ông rắn như đá núi, và Mường La – nơi của những người phụ nữ mềm như suối mây. Ở đó, nàng Ban và chàng Dốc gặp nhau, yêu nhau và dùng sợi chỉ hồng thêu lên chiếc khăn Piêu làm tín vật định tình.

Trong phiên bản này, chiếc khăn Piêu vẫn là tín vật của tình yêu, nhưng câu chuyện không dừng lại ở mối tình đôi lứa. Một trận lũ dữ bất ngờ ập đến, cuốn cả Mường Thanh và Mường La vào hiểm nguy. Trước thiên tai, những ranh giới được tạo nên bởi luật tục và định kiến dần được xóa bỏ, nhường chỗ cho sự sẻ chia giữa con người với con người. Từ biểu tượng của tình yêu, chiếc khăn Piêu được mở rộng ý nghĩa trở thành biểu tượng của tình người và sự gắn kết cộng đồng.

Lý giải về sự thay đổi này, Trưởng ban tổ chức dự án Trần Thị Diễm Quỳnh cho biết, nhóm muốn gửi gắm thông điệp rằng trong thiên tai, điều quý giá nhất không phải những ranh giới do con người đặt ra mà chính là sự sống. Theo Quỳnh, có những hủ tục, quy tắc hay luật lệ cần được gác lại để con người cứu giúp lẫn nhau, bởi "quan trọng nhất là tính mạng của con người".

Không chỉ làm mới nội dung, ê-kíp còn lựa chọn một hình thức thể hiện khá táo bạo. Trên cùng một sân khấu, rối cạn, múa đương đại và kịch nói được kết hợp để kể lại truyền thuyết theo ngôn ngữ nghệ thuật của thế hệ Gen Z. Mỗi loại hình đảm nhận một vai trò riêng: kịch nói khai thác chiều sâu tâm lý nhân vật, múa đương đại dẫn dắt cảm xúc, còn rối cạn tạo nên những lớp biểu đạt giàu tính biểu tượng.

Theo Trần Thị Diễm Quỳnh, nhóm không muốn chỉ dựng một vở rối hay một vở kịch đương đại đơn thuần, mà mong muốn kết hợp các loại hình nghệ thuật để tạo nên dấu ấn riêng. Đây cũng là cách những người trẻ thể hiện tinh thần sáng tạo khi tiếp cận chất liệu văn hóa truyền thống.

Đằng sau vài chục phút trên sân khấu là nhiều tuần miệt mài tập luyện tại hầm thư viện của trường. Không ít thành viên lần đầu tiếp xúc với nghệ thuật rối cạn nên mọi công đoạn, từ điều khiển con rối đến biểu diễn, đều phải học từ đầu.

Thách thức lớn nhất đến từ khâu thiết kế. Với giá thành khoảng 7–8 triệu đồng cho một con rối chuyên nghiệp, mức kinh phí vượt xa khả năng của nhóm sinh viên. Vì vậy, cả ê-kíp quyết định tự nghiên cứu, tự chế tác và thử nghiệm.

Đỗ Nguyễn Gia Anh, người trực tiếp thiết kế và điều khiển con rối nhân vật chàng Dốc, cho biết cả nhóm phải dành nhiều ngày tìm kiếm tư liệu, nghiên cứu kỹ thuật chế tác và điều khiển rối để tối ưu chi phí. Từ mức giá hàng triệu đồng cho một sản phẩm hoàn chỉnh, nhóm đã tự làm những con rối phục vụ vở diễn với chi phí chỉ khoảng 500.000–600.000 đồng mỗi con. Dù chưa đạt đến độ hoàn thiện như các sản phẩm chuyên nghiệp, những con rối này vẫn nhận được đánh giá tích cực từ các nghệ sĩ của Nhà hát Múa rối Thăng Long.

Từ những con rối tự chế, âm nhạc, ánh sáng đến ngôn ngữ hình thể, mọi chi tiết đều được nhóm sinh viên chăm chút nhằm tạo nên một tổng thể sân khấu giàu cảm xúc. Điều đáng ghi nhận không chỉ nằm ở sự sáng tạo về hình thức biểu đạt, mà còn ở tinh thần dám thử nghiệm của những người trẻ khi tiếp cận di sản.

"Khăn Piêu ngoại truyện" vì thế vượt ra khỏi khuôn khổ của một bài thi học phần. Dự án cho thấy di sản hoàn toàn có thể được kể lại bằng những ngôn ngữ nghệ thuật mới mà vẫn giữ được sức sống và khả năng kết nối với công chúng hôm nay. Khi truyền thống được nhìn bằng góc nhìn của thế hệ trẻ, những giá trị văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn có thêm cơ hội lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại./.