Nơi đỉnh Mẫu Sơn lạnh giá, đồng bào Tày - Nùng phát hiện có một loại dược liệu quý. Đó là chanh rừng. Thứ quả chỉ bé bằng ngón tay, nhưng dược tính nằm trọn ở phần vỏ dày thơm ngát.

Chị Chu Thị Hạnh, người Tày ở xã Na Sầm, tỉnh Lạng Sơn chia sẻ: “Chanh rừng Mẫu Sơn được bà con mang về ngâm với mật ong, đường hoặc muối. Mùa đông nếu bị lạnh này, ho khan hoặc khản tiếng, bị cảm cúm, người dân sẽ pha nước chanh đấy với một chút nước ấm.

Nhưng chanh tươi chỉ là thứ quả xuất hiện theo mùa. Để dùng được quanh năm, người dân đã có cách bảo quản độc đáo.

Chanh rừng Mẫu Sơn ngày xưa được ngâm kỹ rồi đem ngào đường, muối trong chảo gang đun củi lửa. Sau khi quả ăn muối, ăn đường nó sẽ được hong trên gian bếp sấy củi, tạo thành món ô mai rừng. Đó là món ăn chơi giản dị của người vùng cao, có thể dành ăn quanh năm và cũng là bài thuốc ấm họng, dịu họng cho cả gia đình.

Việc chế biến món ăn chơi của đồng bào vùng cao Lạng Sơn còn gắn liền với nhịp sống tự cung tự cấp xa xưa. Mỗi mùa hè về, khoảng tháng 5, tháng 6 âm lịch, những chùm mắc mật chín mọng, trắng bong rủ xuống quanh hiên nhà sàn. Và tuổi thơ của biết bao người con xứ Lạng lại gắn liền với thứ quả gia vị đặc biệt này.

Chị Chu Thị Hạnh kể: Ngày trước, mắc mật chủ yếu được dùng làm gia vị. Đến mùa, trẻ con trong bản lại háo hức trèo lên cây hái quả ăn. Nhà nào cũng trồng vài cây mắc mật, cùng với mận, táo, nhót… Đất rừng, đất đồi quanh nhà hầu như mùa nào cũng có một loại quả để ăn. Cuộc sống khi ấy gần như tự cung, tự cấp, mùa nào thức nấy.

Những mùa mắc mật chín cũng là ký ức tuổi thơ của nhiều người. Đúng dịp nghỉ hè, lũ trẻ chẳng mấy khi ngủ trưa mà rủ nhau trèo lên cây hái quả ăn. Quả mắc mật khi chín vàng óng, có vị ngọt, chua dịu và mùi thơm đặc trưng. Vì chỉ đến mùa mới có nên thứ quả này càng trở nên hấp dẫn.

Mắc mật tươi có thể ăn trực tiếp hoặc ngâm với muối thô để dùng quanh năm. Quả phơi khô lại được sử dụng làm gia vị, nhất là để ướp vịt quay, lợn quay và nhiều món ăn khác. Khi nấu canh cá, kho thịt chân giò, chỉ cần cho thêm mắc mật là món ăn có thêm vị thơm rất riêng.

Song song với quả rừng, mứt đu đủ, kẹo lạc, kẹo vừng hay bánh khảo, khẩu sli làm từ mật mía tự trồng cũng là nét ẩm thực không thể thiếu.

Cứ mỗi độ Tết đến Xuân về, nhà nào nhà nấy lại rậm rịch đun mật mía cô đặc trên chảo lớn, trộn lạc rang thơm rồi cán mỏng, cắt bánh ăn chơi. Những thức quà giản dị ấy không chỉ là quà cho con trẻ, mà còn trở thành ký ức êm đềm của người con xa quê mỗi khí nhớ về.

Từ quả chanh rừng Mẫu Sơn nhỏ bé sên thành hũ ô mai xí muội, đến chùm mắc mật chín ngọt hay thanh kẹo lạc đượm vị mật mía bếp củi... tất cả không chỉ là món ăn chơi dân dã.

Đó là kết tinh của trí tuệ ứng xử linh hoạt với tự nhiên, là tình yêu thương gia đình đơm hoa trong ký ức tuổi thơ của đồng bào Tày, Nùng xứ Lạng./.