Theo nhà nghiên cứu Bùi Thanh Bình, giám đốc bảo tàng di sản văn hóa Mường, cái đuống thực chất là một chiếc cối đại, được làm từ một thân cây gỗ lớn, đục đẽo rỗng ruột để giã thóc, vò lúa.

Qua lao động, người Mường nhận ra: khi những chiếc chày gỗ đập vào lòng đuống hay va chạm với thành đuống, chúng tạo ra những âm thanh có tiết tấu, lúc trầm lúc bổng. Họ sáng tạo ra những điệu múa, nhịp gõ mô phỏng thao tác lao động sản xuất. Từ đó, đâm đuống không còn chỉ để lấy hạt gạo mà trở thành một hình thức diễn xướng âm nhạc đặc sắc của cộng đồng.

Khi biểu diễn, nam thanh, nữ tú khua những nhịp chày dài như đòn gánh giã xuống chiếc cối gỗ hình thuyền độc mộc dài tới 2 – 3 sải tay. Những nhịp khua đơn giản như giã gạo nhưng lại có nhịp điệu nghe vui tai.

“Từ những cái tiết tấu, những cái âm thanh trong những cái cuộc giã gạo như vậy thì sau này đã trở thành cái văn hóa đâm đuống của người Mường. Rất là hay”. – Ông Bùi Thanh Bình nhận định.

Đâm đuống không diễn ra đơn độc. Nó là một hoạt động tập thể, thể hiện tinh thần đoàn kết của bản Mường.

“Đâm đuống thường có từ 6 – 8 người. Thậm chí là 12 người. Đôi lúc có 4 nam, 4 nữ. Nhưng cũng có cuộc chỉ có nữ. Tùy cuộc mà bà con chơi. Đây là trò chơi dân gian. Do vậy, nó không quy định là bao nhiêu người. Khi chơi, người gõ vào thành, người gõ vào đuống, người vào đầu đuống tạo thành bài, thành điệu rất hay”.

Đâm đuống có những bài bản riêng biệt. Khi diễn xướng, mỗi người đảm nhận một vị trí: người gõ vào lòng đuống tạo âm trầm, người gõ vào thành đuống tạo tiếng đanh, người lại gõ vào đầu đuống.

Trong dàn âm thanh ấy, luôn có một "đuống chủ" khai đuống bằng nhịp gõ đầu tiên. Ngay sau đó, các "đuống con" hay "chày con" đồng loạt giã xuống, tạo nên một không khí rộn rã, náo nức như ngày mùa bội thu.

Người Mường đâm đuống quanh năm. Nhưng tiếng đuống vang vọng nhất vào những dịp trọng đại. Đó là lễ Khai Hạ tháng Giêng, tiếng đuống vang lên là lời xin phép thần linh để “mở cửa đồng”. Tiếng đuống chính là sự khởi đầu cho một mùa màng thuận lợi.

Mừng cơm mới, tiếng đuống như lời reo vui mừng cho thành quả lao động và sự an cư, lạc nghiệp của gia đình, làng bản. Tết đến, tiếng đuống rộn ràng khắp gầm sàn, mang ước vọng về một mùa no ấm, hạnh phúc.

Văn hóa đâm đuống chính là minh chứng cho sự sáng tạo tuyệt vời của cư dân nông nghiệp. Mỗi nhịp chày rơi không chỉ làm bong lớp vỏ trấu, mà còn là sự gửi gắm khát vọng về một cuộc sống đủ đầy.