Đồng bào Khơ Mú (với hơn 90 nghìn người theo Thống kê dân số năm 2019) cư trú chủ yếu tại các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ như Nghệ An, Thanh Hóa, Sơn La, Lai Châu, Lào Cai... Giữa thiên nhiên đại ngàn khắc nghiệt, người Khơ Mú từ thuở hồng hoang đã mang trong tiềm thức mệnh lệnh của tổ tiên: phải xây dựng một "pháo đài" an toàn để chống chọi với tự nhiên và thú dữ. Từ đó, ngôi nhà sàn truyền thống ra đời, trở thành cội rễ giúp đồng bào tồn tại và phát triển.

Dù có nét tương đồng với nhà sàn của người Thái, Tày, Nùng, nhưng kiến trúc của người Khơ Mú lại có những chi tiết độc đáo riêng. Nhà thường được dựng cao hơn mặt đất từ 1,5 đến 2 mét, tạo nên một không gian sống lơ lửng, rất thoáng mát và cách ly hơi ẩm, côn trùng hay thú dữ. Mái nhà truyền thống thường lợp bằng cỏ đen bóng qua năm tháng (ngày nay nhiều gia đình đã thay thế bằng ngói hoặc tôn, tấm lợp pro xi măng). Vách tường và mặt sàn được ghép từ những tấm ván gỗ xẻ mỏng hoặc những cây bương to, thẳng, già. Tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, diện tích nhà dao động từ 60 đến 80 mét vuông, có những gia đình cất nhà rộng hơn trăm mét vuông.

Không gian bên trong ngôi nhà là một thế giới sinh hoạt và tâm linh được phân bổ nghiêm ngặt. Hệ thống cửa sổ được trổ tùy theo quy mô của ngôi nhà, không chỉ để đón ánh sáng mà còn được người Khơ Mú coi là những "con mắt" của công trình. Nhà được chia làm ba phần theo chiều dọc: phần phía trước và sau dành cho sinh hoạt gia đình, phần giữa là lối đi. Gian hồi bên phải luôn rực đỏ ánh lửa bếp, trong khi gian hồi bên trái tĩnh lặng hơn được dùng làm nơi tiếp khách.

Theo chia sẻ của các già làng, trưởng bản tại tỉnh Điện Biên và tỉnh Sơn La, kiến trúc nhà sàn Khơ Mú thường gồm 3 gian chính và 2 gian phụ. Điểm nhấn linh thiêng nhất trong ngôi nhà là "Lôm Lốp" – gian thờ tổ tiên. Đây là nơi những linh hồn ngự trị, dõi theo con cháu. Chỗ ngủ của chủ nhà cũng được đặt ngay tại gian "Lôm Lốp" như một sự canh giữ, bảo vệ cõi âm. Tại không gian này, những quy định kiêng kỵ được tuân thủ nghiêm ngặt: Nam và nữ có lối lên nhà riêng biệt; phụ nữ khi sinh nở hoặc đến kỳ kinh nguyệt tuyệt đối không được đi vào khu vực bàn thờ (rôi can) để tránh mạo phạm.

Bên cạnh yếu tố kiến trúc và tâm linh, quá trình dựng nhà của người Khơ Mú còn là minh chứng sống động cho tinh thần gắn kết cộng đồng. Mọi công đoạn nặng nhọc như khiêng gỗ, dựng cột đều có sự góp sức của cả bản làng theo hình thức đổi công. "Lúc anh làm nhà tôi đến giúp, lúc tôi làm nhà anh lại sang hỗ trợ", quy tắc bất thành văn ấy đã ăn sâu vào tiềm thức của đồng bào.

Ngày nay, dẫu cuộc sống có nhiều đổi thay, phần lớn người Khơ Mú tại các bản làng vẫn đang duy trì nếp sống dưới những mái nhà sàn. Ở đó, những phong tục, tập quán và quan niệm nhân sinh quan của họ vẫn đang được lưu truyền, giữ gìn một cách vẹn nguyên trong từng hơi thở của nhịp sống đương đại./.