VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ! Hơnăm 2007, tung leh mơd^ng Smithsonian [ă tơdroăng pơxá inâi ‘’Mekong-Têa kroăng ki tơdjêp [ă mơhno mơjiâng túa le\m tro’’, rơkong rơngê rơngối Bơhnéa [ă chêng koăng Tây Nguyên hiăng chuât xơtó a tơdế pơlê kong xiâm Wasshington, kong têa Mih. Ngế ki djâ tơdroăng rơngê rơngối [ă chêng koăng dêi Tây Nguyên troh [ă pú hmâ tung lâp plâi tơnêi, ôh tá xê ngế ki ê, mê cho hdroâng mơngế Bơhnéa, xua A Thút, ối a pơlê Đak Vơt, cheăm Hơ Moong, tơring Sa Thầy, kong pơlê Kon Tum djâ troăng.

 Pơlê Đak Vơt cho pơlê hiăng ai sap ton vâi krâ nah Hơ Moong, xuân cho tíu ki rêh ối hiăng ton dêi hdroâng mơngế Bơhnéa kơvâ Rơngéo, ối tung pơlê kong krâm Kon Tum, klêi kơ’nâi klâ vêh mot a tơring Đak Hà (Kong pơlê Kon Tum). Rơneh mâ [ă xông kân tung tơdroăng ki mơhno túa le\m tro tiô tơlá roh nah dêi hdroâng mơngế Bơhnéa, pôa A Thút hiăng ‘nâi hâk vâ [ă tơdroăng rơngê ting ting, mơjo pâ dêi idrâp chêng koăng hdroâng kuăn ngo tơná. Sap ing tơx^n nah, pôa hiăng tiô dêi pâ tơná, môi ngế ki hmâ rơngê rơngối ki châ pơ-ôu pơ-eăng lâp tơring dêi mơngế Bơhnéa a Kon Tum, tung kơmăng rơngê rongối mê, hrăng plâ hâi plâ măng.

Drêng tơnêi têa mơjiâng hngêi kơmăi on tơhrik Plei Krông, vâi krâ-nho\ng o ing pơlê Đak Vơt lăm pro pơlê nếo a cheăm Hơ Moong, tơring Sa Thầy, kong pơlê Kon Tum. Mâu vâi krâ rế hía rế pá hro, vâi hiăng châi tamo, prôk tiô dêi jâ nôa roh nah, mâu rơxông nếo nôkố vâi hâk vâ ‘na túa le\m tro chal nếo nôkố, ôh tá ‘nhó hâk git khôi túa, tơlá vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo tơná. Tơdroăng mê hiăng pro pôa A Thút athế pêi pro môi hnoăng cheăng vâ khoh kâi châ rak vế mơhno mơjiâng túa le\m tro tơná, mâu túa tơlá ki le\m tro dêi hdroâng kuăn ngo tơná dế rế hía rế vâ hía lôi: Klêi kơ’nâi hơnăm 1995, á hlo tơdroăng rêh ối dêi pơlê pơla hiăng hơ’lêh, khu rơxông nếo vâi bu hâk git to mơhno túa le\m tro chal nếo nôkố. Xua ti mê, á athế kơdôu mơ-eăm pro ki klâi pơtối rak vế tơdroăng ki kơnía git dêi pơlê pơla, êng mâu vâi krâ vâ á hlê ple\ng ‘nôi, klêi mê chêh ‘măn, thâu xo. Kơ’nâi mê, sap hơnăm 2000 vâi chal nếo hâk vâ nếo tơdrá rơngê ting ting, idrâp chêng koăng. Xua ga xuân ối kơnâ tiô mơhno túa le\m tro dêi vâi krâ roh nah’’.

Êng: Tiô tơdroăng châ ‘nâi, pôa ối chêh xo thâu ‘măn hên tơdroăng rơngê rơngối dêi hdroâng mơngế Bơhnéa, tơdroăng klâi pro êh pôa khoh chiâng hâk git tơdroăng rơngê tơngối tiah mê?

-Á veăng chêh xo, thâo ‘măn rơngê rơngối dêi Tây Nguyên, tơplôu tơbleăng tơdroăng rơngê rơngối Tây Nguyên sap hơnăm 2001 troh hơnăm 2005. Kơnôm ai tơdroăng rơngê rơngối mê á khoh ‘nâi ple\ng thăm. Tung tơdroăng ki vâi krâ rơngê rơngối ga ai hên tơdroăng ki nhên, xuân hnê mơhno ăm pin ‘na khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo tơná, tơdrêng amê, á hlo ‘nâi nhên túa tơlá rêh ối-cheăng kâ dêi vâi krâ-nho\ng o tung pơlê, ing tơdroăng pêi chiâk deăng troh a tơdroăng rêh kâ ối rêm hâi.

Êng: Tơdroăng ki chêh xo thâo ‘măn ‘na tơdroăng rơngê rơngối dêi hdroâng kuăn ngo pin tiah mê cho pá puât. Pôa búa tối ‘na mâu tơdroăng ki pôa hiăng trâm hlo vâi krâ-nho\ng o tung tơmâng Rơ’jíu?

-Hmâ pin pêi pro ki klâi, ki apoăng pin athế trâm vâi, pin xuân athế mơhno tối ‘na hiâm mơno pin. Hluâ tâ mê nếo, khôi túa, vêa vong dêi hdroâng mơngế Bơhnéa, mê vâ iâ vâ hên xuân ai 1 pơ’leăng hât, rơkong tơpui, lơ trêng ăm vâi 1 kơ’lo têa. Ki apoăng cho tiah mê. Kơ’nâi mê, nếo xiâm êng vâi, pin athế tơpui ăm i rơkê, ing mê vâi nếo vâ tơmâng tơdroăng ki pin êng, pin nếo châ chêh xo, thâo hrik. Pá păng ‘nâng. Tâng pin tơpui ôh tá rơkê, vâi tối ‘’Ôih á hiăng hiêt, á ôh tá toh chôu vâ rơngê rơngối ăm êh’’. Tơpá ga tiah mê. Pin athế ai tơdroăng ki rơkê dêi tơná pin, tơpui ti lâi ăm vâi rơhêng vâ tơpui [ă pin, tơpui ăm vâi hơ-ui vâ vâi kum ăm pin tơdroăng cheăng.

Êng: -Hôm ai la lâi tung pơla lăm chêh xo, thâo ‘măn tiah mê, pôa kô trâm pá lơ tro tamo châi tung pơla prôk drô troăng?

-Ki mê ga ai ‘nâng. Á lăm chêh xo, tơplôu tơbleăng prôk ing pơlê tơná troh a pơlê ki mê, ngế ki rơkê rơngê rơngối hngêi ga hưngế ‘nâng, kơtăn ing pơlê á lối 20 km. Á rơnó mê hngêi, drêng á prôk kong mê kân ó. Troh a pơlê ki mê, á pơxiâm thâo xo. Kơmăng ki mê a koi ối a pơlê mê, tro tơngê. Tơná pôa nếo ki rak ngăn á tung pơla á dế tơngê. Ga tối: ‘’Á rơngê rơngối tiah kố, êh ôh tá thâo xo, êh ôh tá chêh ‘măn, la ngiâ ah kô hía tâi. Nôkố a athế rak ngăn êh vâ êh re\ng mo, vâ êh chêh xo mâu tơdroăng á vâ rơngê rơngối. Kơ’nâi mê, kuăn cháu pin nếo ‘nâi, ‘nâi dêi pôa, dêi meh ga rơngê rơngối ki mê nah’’. Vâi tối tiah mê, á hlo xuân sôk ro há’’.

Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ! Mâu tơdrá chêng ki hmâ to\n tiah rơdrá vâi krâ roh nah, môi tiah ‘’Koh tơdah tơmối’’, chêng mơdâm kiâ, [ai chêng Hâk suâ kâ báu nếo ….; mâu [ai rơngê, anhông Lông rơnguâ o, O ro pêi báu, Xua pôu drôu khoh hía dêi pơyô [ă hía hé hiăng châ pôa thâo xo, chêh ‘măn i nhên tung rôh lăm prôk tiah mê. Mâu roh mơd^ng tiô khôi hmâ vâi krâ nah hiăng vâ hía lôi, môi tiah T^ng rơkâu pơlê tơniăn, T^ng kâ báu nếo [ă hía hé pôa xuân hiăng chêh xo tâi tâng, tơru\m cheăng [ă khu kăn pơkuâ, kơvâ mơhno mơjiâng túa le\m tro veăng kum vâi krâ-nho\ng o veăng ‘mâi bro. Xua ti mê, rơxông dêi hdroâng mơngế Bơhnéa Đak Vơt khoh chiâng ‘nâi nhên khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo tơná.

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng