Ki rơhêng vâ ‘nâi, tơdroăng mơhnhôk mơ’no liăn cheăng ing kong têa ê ăm lâp kơpong ôh tá ai hên, bu châ 0,62% tung tâi tâng kơxo# liăn FDI dêi lâp tơnêi têa.
Peăng mơ’nui dêi [ai: ‘’Mơ’no liăn cheăng mơnhông Tây Nguyên: hơ’lêh ing lâi?’’ dêi khu chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam ai chêh tối troh mâu tơdroăng kal thế hơ’lêh tung mơhnhôk khu mơdró kâ mơ’no liăn cheăng vâ châ tơ-[rê a kơpong kố.
10 hơnăm hdrối nah, kong pơlê Kon Tum hơniâp ro ing mâu tơdroăng tơkêa bro ki kân, môi tiah mơjiâng Hngêi kơmăi uâ loăng pro hlá mơ-éa a tơring Đăk Tô, Kơpong pêi cheăng kâ a bo cheăng Bờ Y. Ki rơhêng vâ tối ai hên h^n mâu tơdroăng tơkêa bro ki kân a Măng Deăng dêi tơring Kon Plong. Măng Deang châ ngăn cho Đà Lạt má péa a kơpong peăng kơnho\ng Tây Nguyên.
Tíu ki kố kô chiâng kơpong ki pơtê pơto, ôm hyô, pêt mơjiâng mâu hdrê kơchâi, păn ká têa long, tíu xiâm ki hnê mơjiâng tơdroăng tơ’noăng ivá dêi tơnêi têa [ă ki ê hía. Cho tíu ki hiăng pro tơ’lêi hlâu ăm tơdroăng vâ mơhnhôk thế khu mơdró ‘no liăn, tiô túa kum ăm tơnêi la ôh tá xo liăn [ă mâu khu mơdró kâ ki ‘no liăn mơjiâng pro mâu hngêi pơtê pơto, hngêi mơdró kế kâ, mâu hngêi ki kah kân ăm tơmối koi pơtê, ôu kâ, xah hêi. Ai hên h^n mâu tơdroăng tơkêa bro, [ă kơxo# liăn ki ‘no vâ mơjiâng pro troh dâng rơpâu rơtal liăn.
La châ khât păng ‘nâng, hiăng ai 91 tơdroăng tơkêa bro hiăng châ chêh tối inâi, tung mê, ai 188 hngêi ăm tơmối pơtê pơto hiăng châ mơjiâng pro tung mâu kong loăng hnôh plâ hơnăm rơngiâp le\m. Troh nốkố, klêi kơ’nâi lối 10 hơnăm, mâu hngêi ăm tơmối kâ koi, ối pơtê poto mê hiăng châ mơjiâng pro, la ki hên, mơjiâng pro tá hâi teăm klêi. Pôa Lê Đức Tin, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an tơring Kon Plong, tối ăm ‘nâi:
‘’Sap a hơnăm 2007 klêi mê troh a hơnăm 2009 hên khu mơdró troh akố mơjiâng pro mâu hngêi trăng, la trâm tơdroăng cheăng kâ ôh tá tơniăn, mê mâu khu mơdró kâ ối trâm pá ‘na liăn ngân. Xua mê, troh nốkố, mâu hngêi ăm tơmối pơtê pơto tá hâi teăm kêi đeăng. Tung 2 hơnăm achê pơla kố, kong pơlê hiăng to\ng kum hên ăm tơring, [ă hiăng ai mâu roh po hneăng hôp, tơpui tơno [ă khu kăn pơkuâ ngăn ‘na tê mơdró ki mơjiâng mâu hngêi trăng, hên khu ki ‘nâ pơtối mơjiâng pro nếo mâu hngêi trăng ki mê’’.
Tơring Kon Plong bu ai dâng 26 rơpâu pơ’leăng mâ mơngế. Kon Plong cho 1 tung 60 tơring kơtiê má môi dêi lâp tơnêi têa, kơxo# rơpo\ng kơtiê tâk troh 47,8%. Tơdroăng ki hlê ple\ng dêi kuăn pơlê tá hâi teăm hên, túa pêi cheăng kâ xuân ối iâ êt, tơprâ tơpru\ng, bu cheăng kâ vâ khoh rêh ối hâi kố hâi tá. Rêm hơnăm, tơring pêi lo tá hâi teăm châ 90 rơtal liăn.
Ivá cheăng kâ dêi tơring tá hâi teăm tơtêk rơdêi, mâu hngêi pêi cheăng, malối mâu troăng prôk ối trâm hên pá puât. Tơdroăng kố hiăng pro hên khu mơdró kâ ki ‘no liăn mơjiâng tơmeăm khoăng a Măng Deang ôh tá ‘nhó hâk mơnâ to lâi, maluâ hiăng mơjiâng pro mâu hngêi ăm tơmối kâ koi ối pơtê la vâi hiăng lôi chúa tê kơtê. Măng Deang xuân ối tơkôm, krếo thế khu mơdró kâ veăng ‘no liăn mơjiâng pro tơmeăm khoăng.
La mơni 10 hơnăm, 20 hơnăm kơ’nâi ah tơdroăng ki tối vâ mơjiâng mâu hngêi trung hnê hriâm ‘na tơ’noăng ivá, tơraih tơ[ai, casino [ă ki ê hía ki hiăng châ pơkâ a Măng Deang thâo bu ai to tung tơdroăng chêh tối tung hlá mơ-éa, xua ga ôh tá tơtro [ă tơdroăng ki ai păng ‘nâng dế kố.
Môi tung mâu tơdroăng ki xiâm ‘na mơnhông mơdêk pêi cheăng kâ a kơpong Tây Nguyên mê cho cheăng ki tơ’mot tơmối mot ôm hyô. Tiô pôa Đặng Quốc Chính, Kăn hnê ngăn Khu pơkuâ ngăn Ko\ng ti Ôm hyô kong pơlê Lâm Đồng tối, tơdroăng ôm hyô a kơpong kố tá hâi tro tiô tơdroăng vê hdró, mơjiâng pro ôh tá tro hnoăng cheăng ki kân, xua mê, rế hía rế trâm pá puât.
Tơdroăng ki ‘ló tô tuăn tâ mê nếo, cho tơdroăng ki mơjiâng mâu hngêi trăng, kế tơmeăm vâ tơ’mot tơmối mot ôm hyô, bu pro tiô túa ki pơtân tê, mê tơdroăng ki vâ pơtối rak vế khôi túa, vêa vong, mơhno mơjiâng túa le\m tro dêi Tây Nguyên rế hía rế vâ hía lôi, ôh pá ai pro pơhâk, rơhú ăm tơmối rơhêng vâ troh hyô ngăn. Pôa Chính tối:
‘’Pơkuâ ngăn ti lâi vâ tơdroăng pêi pro tiô khôi túa, vêa vong, mơhno mơjiâng túa le\m tro [ă hiâm mơno dêi kuăn pơlê ôh tá tro mơdât, la mâu tơdroăng pêi pro mê ôh tá tơmot tơtro tiô khôi túa, vêa vong dêi hdroâng mơngế chal nếo. Ing mê, thăm pro rế hía lôi khôi túa, vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo.
Ai mâu khu hdroâng kuăn ngo ối a kơpong hơngế hơngo, drêng ai mâu ngế ki tơpui tối, hnê khe\n lăm troh amê, vâ ‘nâi mê hôm xê tơxâng cho kơpong ki ai tơmeăm khoăng ki vâ mơjiâng chiâng tíu ôm hyô lơ ôh, vâi tối, ôh ti vâ ai phôn tơpui tơno, ôh tá ai on tơhrik.
Kuăn pơlê kơpong hơngế, kong ngo tối, pâ pó pôi tá djâ mâu tơmeăm khoăng ki nếo mê mot tung kố, ah túa rêh kâ ối dêi kuăn pơlê kô chiâng phá tơ-ê. Tung hnoăng cheăng pơkuâ ngăn ki le\m tro dêi tơnêi têa ‘na túa ki mơjiâng pro, ai hên h^n mâu tơmeăm khoăng ki chiâng hơ’lêh phá tơê, ti tơtro [ă khôi túa, bu pơtro ăm hnoăng ki kal vâ dêi tơmối, la kal athế ai túa ki pơkuâ ngăn i krâu [ă kring vế pơlê pơla’’.
Tơdroăng ki xiâm cho vâ mơhnhôk thế hên mâu khu mơdró kâ veăng ‘no dêi liăn ngân troh a Tây Nguyên, mê cho mâu kong pơlê, pơlê kong kơdrâm ki hiăng hơ’lêh dêi túa pêi cheăng chêh pro hlá mơ-éa.
Maluâ hiăng ai hên mâu tơdroăng ki hơ’lêh nhên, châ tơtêk hên tâ tâng vâ pơchông ngăn [ă mâu hơnăm hdrối mê hía nah, la xuân tá hâi teăm tơxâng [ă mâu tơdroăng ki kal vâ tung pơla dế kố, ukố umê xuân u ối mâu tơdroăng pro tơvâ, tơvân, pro pá lơ pêi hrá tung tơru\m cheăng vâ tơleăng mơnhên, to\ng kum ăm mâu khu ‘no liăn cheăng [ă khu mơdró kâ. Pôa Hồ Phước Thành, Kăn pơkâ ‘na tơdroăng [ă mơ’no liăn cheăng kong pơlê Gia Lai tối:
‘’Kong pơlê dế tơku\m ăm tơdroăng hơ’lêh túa chêh pro hlá mơ-éa, tí tăng séa mơnhên ngăn tâi tâng mâu hlá mơ-éa ki lâi tá hâi teăm tơtro vâ tah lôi, [ă mơ’no mâu túa cheăng ki ti lâi ăm ga re\ng thâ, tơdrêng [ă tơ’lêi má môi ăm khu ki ‘no liăn cheăng vâ mơjiâng pro tơmeăm khoăng. Kong pơlê ối mơjiâng Khu ki pơkâ ‘no liăn xua Kăn hnê ngăn Vi [an hnê ngăn kong pơlê pro xiâm vâ tơku\m séa mơnhên ngăn [ă kum khu mơdró ‘no liăn cheăng ki re\ng, tơtro [ă châ tơ-[rê má môi’’.
Kố cho rơkong tơpui dêi pôa Nguyễn Văn Yên, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an kong pơlê Lâm Đồng tối:
‘’Ki hdrối tâ, tơdroăng ki tí tăng ‘nâi ki pá puât ăm khu mơdró kâ vâ kum tro tiô tơdroăng pơkâ 35 dêi Chin phuh kô ôh tá châ tối tơbleăng hên [ă pêi pro tơ’lêi hlâu ing kong pơlê troh a tơring, cheăm.
Ki má péa, vâ mơnhên mâu tơdroăng ki pá puât dêi khu mơdró kâ vâ klâ xing xoăng, rah hdró, tơdrêng amê, xuân môi tiah tơdroăng vâ to\ng kum, tơveăng ăm mâu khu mơdró. Ki má pái, to\ng kum hên tơdroăng cheăng [ă mơjiâng mâu tơdroăng ki to\ng veăng.
Ngin dế pêi pro kơhnâ khât vâ pơkâ 3 tơdroăng ki xiâm. Pak^ng mê, ngin kô ‘mâi mơnhông ‘na tơdroăng pro tơ’lêi châ mung tơnêi, ing tơdroăng ki ‘mâi rơnêu túa chêh pro hlá mơ-éa, [ă séa mơnhên ngăn tâi tâng mâu tơnêi dêi kong pơlê ki u ối vâ kum pro tơ’lêi hlâu ăm khu mơdró kâ châ mung tơnêi.
Tâng tung hnoăng cheăng dêi tơná, túa cheăng dêi khu kăn pơkuâ kong pơlê, mê kong pơlê kô to\ng kum ăm khu mơdró kâ. Ngin pói tơngah mâu tơdroăng pơkâ thế dêi khu kăn kong pơlê tung la ngiâ kô to\ng kum ăm khu mơdró kâ thăm châ mơnhông mơdêk’’.
Tung hneăng hôp thế ‘no liăn veăng kum mơnhông modêk pêi cheăng kâ a kơpong Tây Nguyên ki nếo po achê pơla hdrối kố nah a pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak, pôa Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa hiăng hnê tối ăm mâu kăn pơkuâ mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên 8 tơdroăng cheăng xiâm ki mâu kong pơlê, pơlê kong kơdrâm kố kal athế hlê ple\ng [ă pêi pro, vâ khoh châ mơhnhôk hên khu mơdró kâ ing tíu ê veăng ‘no liăn mơjiâng pro tơmeăm khoăng a kơpong kố. Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa tối rơdêi:
‘’ ‘Na túa pêi cheăng kâ, á pâ phêp tối kố cho tơdroăng ki kal ki mâu kong pơlê kal athế to\ng kum, ngăn khât vâ kum ăm khu mơdró kâ rơhêng veăng vâ ‘no dêi liăn kum ăm kơpong ki kố châ hơ’lêh phá tơ-ê hên tâ. Xua ki xiâm kối, tơdroăng ‘no liăn vâ tê mơdró kâ, mơjiâng pro tơmeăm khoăng a mâu kong pơlê, pơlê kong kơdrâm a Tây Nguyên tâng vâ tối tá hâi teăm tơniăn, mâu kơlo ki ‘no liăn tê mơdró kâ PCI ối ‘ro.
Tơnêi tơníu ối kân rơdâ la tơdroăng ki vâ châ mung tơnêi pêi kâ ối cho tơdroăng ki pá puât, túa pêi cheăng tá hâi teăm tơdrăng khât, hâi khế pêi pro [ă túa ‘no liăn ngân ối kal hên, mâu troăng hơlâ kum ăm khu mơdró kâ tá hâi teăm le\m tro. Xua ti mê, kal athế ai troăng hơlâ ki ‘mâi hơ’lêh túa ‘no liăn cheăng vâ tê mơdró, pêi cheăng kâ a mâu kong pơlê, pơlê kong kơdrâm i tro tâ, ai túa ki mơhnhôk khu mơdró kâ rơhêng vâ ‘no dêi hên kơxo# liăn, tơdrăng khât tâ vâ mơnhông ăm kơpong kố’’.
‘Mâi mơnhông ‘na mâu tơdroăng cheăng ki ối ‘ro, to\ng kum tơ’lêi hlâu vâ mơhnhôk mâu khu mơdró kâ rơhêng vâ veăng ‘no dêi liăn cho tơdroăng ki dế châ khu kăn mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên kal athế pêi pro i dâi khât. Tây Nguyên dế chôa ‘lâng ai troăng hơlâ ki vâ mơnhông túa rêh ối-cheăng kâ pơlê pơla, kơdroh tah lôi tơdroăng ki kơtăn hơngế ki kro niân [ă 5 kơpong pêi cheăng kâ châ tơtêk ki ê tung lâp tơnêi têa.
Lê Xuân Lãm chêh
Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng
(Tâng vâ ngăn [ai má môi a tíu kố)
Viết bình luận