Nôkố, dế rơnó tô ó a Tây Nguyên. A cheăm Dak Mil, kong pơlê Lâm Đồng, têa rế kal vâ drêng kơdrum chiâk kơphế châ pêt nếo pơ’lêh a tơnêi pêt kơxu. Tâi tâng chiâk ki lâi xuân ai môi to kloh khuăng, ƀă têa mŏng ing mâu kloh khuăng mê cho vâ hrik troh loăng plâi. Rơpŏng hngêi pôa Triệu Cuối ối a thôn 7, cheăm Dak Mil, bú ai dâng 5 sào kơphế la hiăng ‘no hrĭng rơtuh liăn vâ chiâ kloh tăng têa toh.

A Cheăm Dak Mil, klôh khuăng tăng têa cho troăng ki rah xo  vâ ai têa tôh rak loăng plâi rêh luâ rơnó mơdrăng. Drêng têa mŏng lo ing ngo ôh pá ai xếo, têa mŏng tung kơdâm tơnêi chiâng tơngah ki mơ‘nui lui. Ngoh Triệu Khương hdrối nah hmâ lăm pêi cheăng  ăm khu ki lăm khuăn tăng têa, klêi mê rôe xêh tơmeăm vâ khuăng ăm vâi tăng liăn. La troh rơnó tô mơdrăng hơnăm kố, tá ngế ki lăm tăng têa xuân ôh pá ai têa xếo vâ xúa.

“Apoăng á lăm pêi cheăng ăm vâi la á hlo ôh tá tơxâng, mê á  rôe xêh mâu tơmeăm vâ khuăng tăng têa, khuăng dêi. Klêi mê  khuăng lăm tăng têa ăm kuăn pơlê ƀă hiăng khuăng troh 30-40 to têa klôh. La troh a kơpong kô ôh tá ai têa ôh vâ khuăng hiăng ai 10 to klôh thế kơtâu 6 to kloh; vâ tối ôh tá ai têa. Môi tiah rơpŏng á kô xuân tiah mê. Dju kơmăi hrik têa nếo bu iâ hiăng xiâ”.

Tơdroăng xiâ têa mŏng tung kơdâm tơnêi dế rêm hơnăm rế rơdâ a Tây Nguyên. Jâ Nguyễn Thị Trinh , ối a cheăm Dak Sak, kong pơlê Lâm Đồng hiăng tê vâ chê 3 ha chiâk klêi khuăng 8 to têa klôh ôh tá bê têa vâ tôh. Rơpŏng hngêi lăm ối tíu ê, tơngah kơpong ki iâ ngế tơxup pêt loăng plâi tâ kô ai hên têa. La rêm rôh tơmiât troh khuăng têa kloh, jâ xuân hlo trâm tơdroăng ôh tá mơhúa.

“Hngêi nhŏng o ki achê xuân mê, la khuăng bê 4 to klôh, klôh ki lâi xuân ôh tá ai têa. Tung mê, khuăng klôh ki lâi tâng ôh tá ai têa athế kơđu. Troh drêng têa klôh ôh tá ai xuân thế tơvêh liăn ăm chiâ klôh khuăng la klŏng tâ tung klôh mê xuân ôh tá châ xo pơto pa gong’’.

Ôh ti xê to mâu kơpong tơnêi rơnâk tơ’noăng chiâ klôh khuăng tăng têa mŏng, mê a mâu klâng báu kân rơdâ xuân ôh tá ai têa. Pôa Ngô Văn Sình ối a cheăm Ea Rôk, kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi, hdrối nah bú khuăng kloh trâu 40m, nôkố khuăng trâu troh 140m, la têa bú bê vâ râk iâ tê.

“Á khuăng sap ing nah troh nôkố tâi tâng hiăng 7 to. Apoăng a khuăng bú 34m hiăng ai têa hrik toh ôh tá kâi tâi. Nôkố ngế ki lâi khuăng trâu tâ ngế ki mê châ hrik têa tôh ton. Ai hngêi ki ‘nâ hiăng khuăng troh 4 to kloh, la klôh má 4 xuân ôh tá ai têa, ki trâu gá 140m”.

Tiô mâu ngế tê mơdró klŏng ƀă tơmeăm tôh, tơdroăng  khuăng têa klôh tăng têa mŏng nôkố môi tiah tơdroăng tơ’noăng ôh tá kâi klêi. Ngế pơkuâ môi tíu tê tơmeăm vâ tôh têa ăm ‘nâi, mâu kơmăi khuăng têa kloh chal ki ton nah hiăng ôh pá tơxâng xua têa mŏng trâu ‘nâng, kuăn pơlê ‘no liăn rôe mâu tơmeăm khuăng ki ó tâ nếo.

“Pơtih môi tiah mâu hngêi rơtâ tá kô sap ing nah khuăng têa klôh 100m dế xúa tơniăn. La ai hngêi kơtăn mê péa pái chât met khuăng tung kơdâm tơnêi trâu 130 -140m mê hngêi ki kố hlối ôh pá ai têa. Troh hâi kố mê ai hngêi ki ‘nâ djâ tơmeăm khuăng troh khuăng 240m, mâ pro mâu klôh pakĭng mê nếo chiâng ai xếo têa mŏng mê vâi thăm chiâ trâu tâ”.

Rêm hơnăm rơpâu ha loăng plâi dế tơkôm têa, pro tơdroăng khuăng têa klôh a Tây Nguyên rêm hơnăm thăm rế trâu tơ’nôm, ing pa kơdâm 40met, nôkố hiăng troh 240 met ƀă hâi pơtê. Drêng klôh kơ’nâi khuăng trâu tâ têa kloh hdrối, kơdó têa mŏng pơtối tro xiâ têa. Tơdjâk ôh tá xê to têa klôh xiâ rế hên, mâu kơdrum loăng thăm răng hlâ ôh tá ai têa, mâu kơxô̆ liăn ‘no hía tâi, la a mâu tíu ki ‘nâ meăm khuăng hiăng tro kơtong xua hyôh trâu tung pá kơdâm tơnêi, tơbleăng tơnêi tơníu a kơpong dế tro tơdjâk luâ tơdroăng.

Tâng tơdroăng tơ‘noăng khuăng têa klôh ôh tá kâi séa ngăn, Tây Nguyên ôh ti xê to trâm pá ôh tá tơniăn ‘na têa thăm rế ó tâ, mê ối thế trâm mâ ƀă mâu tơdroăng ôh tá tơniăn ‘na tơnêi tíu ki ôh tá ‘nâi hdrối.