Kơpong ki tơkoh pơla péa to cheăm Quảng Trực [ă Dak Ngo, tơring Tuy Đức, kong pơlê Dak Nông cho môi kơpong ki kân rơdâ, lối rơpâu ha, tơdjêp [ă kong pơlê Bình Phước. Lối chât hơnăm hiăng luâ, hiăng ai dâng 5 rơpâu ngế ki lo lăm prôk rêh ối hmâng to lo vâ ing hên kong pơlê ki ê tung lâp tơnêi têa vêh akố vâ tí tăng tơnêi pêi chiâk deăng, mơjiâng pơtân hơpăm, hơkôp, rêh ối tơprâ tơpru\ng, tong mot rêh ối tung mâu tíu ki pơrá phá dêi pó.

Pá vâ ‘nâi nhên mâu rơpo\ng ki kố hiăng tong hdi tơnêi kong ing la lâi nah

Nâ Võ Thị Vân, pơlê xiâm a Quảng Bình, xo dôh a Bình Phước, klêi mê tê tơnêi hmâng to lo vâ a tiêuh thu 1535, ối tung kơpong tơkêa bro Ko\ng ti Long Sơn, tơring Tuy Đức châ chât hơnăm kố. Maluâ ‘nâi tơdroăng tí tăng hdi tơbriât tơnêi kong cho ai xôi luât, la nâ xuân ối pâ thế Ko\ng ti Long Sơn mơdrếo liăn drêng Ko\ng ti ko tah mâu hdrê loăng pêt. Maluâ tơdroăng rêh ối kơpong kong ngo ối trâm hên xơpá, la nâ Vân [ă lối hr^ng rơpo\ng ki ê xuân ối tí tăng rêh akố. Nâ Võ Thị Vân tối ăm ‘nâi:

‘’On veăng mot akố châ rôe tơnêi, kuăn pơlê hiăng pêt hên loăng hôt. Troh a hơnăm 2008 Ko\ng ti Long Sơn hiăng ko tah lôi mâu loăng pêt, klêi mê, vâi pêt loăng hôt, kơxu, tiêu xuân hiăng kân. Kuăn ki rơmúa hriâm lâm 6, kuăn má péa hriâm lâm 3, la ôh tá ai hlá mơ-éa inâi on veăng rơpo\ng hngêi, mê athế ăm ối a pơlê xiâm dêi peăng pá nôu. Akố ôh ti ai hngêi trung hriâm, ôh ti ai hngêi pơkeăng, châi tamo lăm troh hngêi pơkeăng a Bù Đăng hơngế dâng 40, 50 km’’.

Môi tung mâu tơdroăng ki pá má môi dế kố a 2 to cheăm Dak Ngo [ă Quảng Trực, tơring Tuy Đức, mê cho, vâ tơleăng mơnhên pơla kuăn pơlê ki tơbriât tơnêi pêt loăng [ă mâu khu mơdró kâ hiăng châ Vi [an hnê ngăn kong pơlê pơcháu ăm mung tơnêi. Pôa Trần Thế Tuấn, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm Quảng Trực ai mơnhên tối: Ki xiâm xua mâu khu mơdró kâ ôh tá pơkuâ ngăn tơniăn tơnêi kong ki hiăng châ pơcháu, ôh ti châ mơnhên tối ‘na tơnêi ki tro hdi tơbriât a hơnăm ki lâi nah. Pak^ng mê, xua tơnêi kong kân rơdâ, prôk lăm pá puât, mê khu kăn pơkuâ [ă mâu râ, kơvâ cheăng xuân ôh tá châ kring vế, gak ngăn kơtăng khât. Pôa Trần Thế Tuấn mơnhên tối:

Bu ai rơxế ki đo# mê nếo chiâng chơ tơmeăm kơtâu lăm tê

‘’Tâi tâng mâu khu mơdró kâ ki ai tíu pêi cheăng a kong pơlê kố, mâu khu mơdró kâ a hơngế trâm pá păng ‘nâng tung pơla tơru\m cheăng [ă khu râ, kơvâ cheăng. Thăm nếo nôkố, ai inâi khu mơdró kâ ki mê, la ôh ti ‘nâi tíu pêi cheăng vâi ulâi vâ tí tăng tơpui êng, ai drêng ‘nâ tơpui [ă phôn xuân ôh ti chiâng. Ai tơdroăng klâi tâng ing châm ai tơdroăng krếo phôn êng, mê prôk sap ing kố troh uchâm ton ki vâ iâ ai 3 chôu; lối 80 km to troăng tơnêi, troăng kong. Tâng vâ tơpui tối ton tá troh ah, kal athế mơjiâng môi to cheăm a châm, mê mơni tơdroăng cheăng kô tơ’lêi hlâu tâ iâ. On tơhrik tá hâi teăm tối troh, la troăng cho kal păng ‘nâng vâ mâu tíu ki mê châ pơtối mơnhông mơdêk, krá tơniăn cheăng kâ, kring vế ăm lâp kơpong ki mê’’.

Tơkoh [ă Quảng Trực cho cheăm Dak Ngo, tơdroăng kuăn pơlê lăm prôk mơjiâng pro hngêi ối, chiâk deăng hmâng to lo vâ a tơnêi pêt kong pro thăm rế pá, tơdjâk kân ó troh tơdroăng pêi chiâk deăng, rêh ối thôn pơlê. Klêi kơ’nâi 10 hơnăm mơjiâng pro, kơxo# rơpo\ng kơtiê dêi cheăm dế kố ối hên, ai 70%; ki rơhêng vâ tối, tơdroăng rêh ối akố đi đo hơkăng, đi đo trâm tơdroăng xâu xía. Pôa Nguyễn Huy Công-Kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Dak Ngo tối ăm ‘nâi, a cheăm kố dế kố ai lối 1 rơpâu 700 ngế ki lăm mot rêh ối hmâng to lo vâ, rế hía kơxo# mơngế prôk mot rêh ối akố thăm rế hên. Bu tung pơla 3 khế apoăng hơnăm kố nah, kơvâ cheăng hiăng châ xo lối 100 toăng hnêa tung mâu pơlê.

‘’Mâu Ko\ng ti ki pơkuâ ngăn cheăng a cheăm Dak Ngo tâng vâ tối vâi ôh tá krâu khât tung hnoăng cheăng tơná, ing mê khoh pro kuăn pơlê tơbriât, hdi tơnêi, pêi chiâk pêi deăng, tơxiăn tơpâm, pro pá ăm tơdroăng kring vế gak ngăn. Châ hdâ ung mâu kong pơlê kơpong peăng kơnho\ng tơnêi têa mot ối akố thăm chiâng ai hên tơdroăng xôi. Hâi kố, ai hlo tơdroăng ti tơniăn a cheăm kố, la to lâi khế kơ’nâi ah ai a cheăm ki ê, ing mê, pro tơdroăng pơkuâ ngăn thăm chiâng xâu xía păng ‘nâng. Ki má péa nếo, ing mâu tíu ki ê, môi tiah Bình Phước lăm pêi chiâk deăng a Dak Ngo, hâi kố vâi troh amê, hâi kơ’nâi ah vâi prếo vêh u ê’’.

Tung lâp kơpong kân rơdâ, loăng nhâ hiăng tro chếo hlâ tâi

Tiô tơdroăng tối tơbleăng dêi Vi [an hnê ngăn kong pơlê Dak Nông tối, a péa to cheăm Dak Ngo [ă Quảng Trực, tơring Tuy Đức ai dâng 1 rơpâu 600 rơpo\ng ki lăm rêh ối hmâng to lo vâ, tí tăng lăm pêi chiâk pêi deăng, lối 3 rơpâu 800 ha tơnêi kong. Drêng hlo ai tơdroăng ki pơloăng kân tiah mê, pôa Trương Hòa Bình, Kăn pho\ hnê ngăn Chin phuh hiăng hên hdroh lăm ngăn hnối tơpui tơno [ă khu kăn pơkuâ kong pơlê Dak Nông, pơkâ thế kong pơlê re\ng tăng troăng hơlâ to\ng kum pro pơlê, hngêi ối tơniăn, ai tơnêi tíu pêi chiâk deăng ăm kuăn pơlê, mơjiâng pro troăng prôk, hngêi trăng, to\ng kum ngăn khât ‘na hnê hriâm, khăm pơlât [ă mâu tơmeăm khoăng ki xúa ‘na mơhno mơjiâng túa le\m tro a kơpong kố.

Pêi pro tiô tơdroăng pơkâ hnê dêi Vi [an hnê ngăn kong pơlê Dak Nông, sap ing mơ’nui hơnăm nah troh nôkố, tơring Tuy Đức xuân hiăng tí tăng séa mơnhên ngăn tơnêi ối tung mâu tơdroăng tơkêa bro ‘na pêi chiâk deăng, pêt loăng mơjiâng kong a cheăm Quảng Trực [ă Dak Ngo dêi 4 Ko\ng ti, tung mê ai: Long Sơn, Kiến Trúc Mới, Ko\ng ti mơjiâng 59 [ă Ko\ng ti Hòang Ba. Ing mê, hiăng mơnhên châ lối 680 rơpo\ng ki dế tơbriât tơnêi dâng 1 rơpâu 900 ha. Pôa Nguyễn Hữu Huân, Kăn pho\ hnê ngănVi [an tơring Tuy Đức tối ăm ‘nâi: Ki hdrối tâ, tơring hiăng mơjiâng 2 khu pơkuâ ngăn dêi tơdroăng cheăng. Mâu troăng prôk, hngêi pêi cheăng akố tá hâi ai kế ki klâi, malối, tá hâi teăm ai troăng prôk ki tơniăn, tá hâi ai mâu on tơhrik, hngêi trung, hngêi pơkeăng, tíu ki vâ tơpui phôn [ă tíu pêi cheăng dêi khu ki pơkuâ ngăn dêi tơdroăng cheăng [ă mâu tơmeăm khoăng ki ê hía. Xua ti mê, vâ tơniăn ăm kuăn pơlê châ rêh ối tơniăn, kring vế tơniăn vâ mơnhông mơdêk pêi cheăng kâ, rêh ối pơlê pơla a kơpong kố, cho môi tơdroăng cheăng ki ối trâm hên pá puât. Pôa Nguyễn Hữu Huân tối ăm ‘nâi:

‘’Dế nôkố, tơkêa bro vâ rak vế tơniăn ăm kuăn pơlê cho môi tung mâu tơdroăng ki pá má môi. Ngin lăm êng mơnhên, pro rơhí rơhó ăm rêm rơpo\ng. Klêi mê, pơtroh hlá mơ-éa ăm tíu ki vâi rêh ối a mâu kong pơlê, pơlê kong kân tung lâp tơnêi têa vâ mơnhên tối ‘nâi rơpo\ng ki mê hiăng ai tơnêi ối, tơnêi pêi chiâk deăng, mê kô ai troăng hơlâ pơkâ to\ng kum ki ê. Tâng ôh tá hâi ai tơnêi mê kô to\ng kum tiô tơkêa bro. Kong pơlê hiăng mơjiâng tơdroăng tơkêa bro, tung mê ai mơjiâng hngêi pêi cheăng, troăng prôk [ă kô re\ng pro klêi tung mâu khế hơnăm achê má môi. Maluâ tiah mê, tung tơdroăng rêh ối tiah dế nôkố, ngăn tiô kô tơdroăng pâ dêi kong pơlê, dêi tơnêi têa, ai hên to lâi kơxo# liăn ngin kô pêi pro tơdâng tơ’mô tiah mê, xua tơdroăng liăn ngân cho pá má môi akố’’.

Tây Nguyên hiăng vâ mot tung rơnó mê hngê, a mâu hbêa inúa ngo dêi kơpong Dak Ngo-Quảng Trực, ngôi on ki hdroh chôu kong, muih bro chiâk deăng xuân u ối chếo, vâ tối xuân u ối tơdroăng ki hdi, tơbriât tơnêi kong akố. Rơnó hiăng vâ hơ’lêh, kơxo tô téa, kơxêi kong mêi kân, mâu troăng ki kuăn prôk mot tung kong kế, ngo ngối kơlung kơlăng to tơnêi khêi, tíu ‘nâ to trâp hliâk ó ‘nâng. Ing kơdốu ngo dêi kong tiêuh khu 1535 ối tung cheăm Quảng Trực, nôkố ai inâi nếo: ‘’Kơpong Long Sơn’’, hbeăng ngăn tung dế tơring Tuy Đức, kong pơlê Dak Nông bu to lâi chât km troăng chêm kơneăng, la troăng prôk akố xuân ối rơmăng kơl^ng kơlo [ă ối hơngế hơngo păng ‘nâng!

Quốc Học prế Hoàng Qui chêh

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng

(Ngăn [ai 1 a tíu kố)