VOV4.Xơ Đăng - A kong pơlê Dak Lak, tơdroăng cheăng dêi mâu Kâu lăk ƀô̆ ‘na pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu hiăng veăng kum pro hơ’lêh ‘na tuăn tơmiât ƀă tơdroăng pêi pro dêi hên ngế ‘na rak ki tơdâng tơ’mô tung kong pơlê. Môi tung mâu túa cheăng ki pro châ tơ-ƀrê khât, mê cho kâu lăk ƀô̆ ‘’Vâi kơnốu djâ troăng tung hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng’’ a cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak’’. Vâ tối ‘na kâu lăk ƀô̆ kố, ngế chêh hlá tơbeăng ai chêh tối ‘na tơdroăng mê:

Xuân môi tiah hên vâi kơnốu ki ê tung pơlê, ngoh Y Kô Ƀkrông ối a ƀuôn Bông, cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak a peăng xêi, klêi kơ’nâi châi ing chiâk deăng hmâ tơkŭm ôu kâ, drêng hiăng pôu, ai rơkong tơpui rơbok blĕm hmâ hôu dêi kơdrâi kuăn. Tơdroăng rêh ối tung rơpŏng hngêi khoh chiâng ai tơdroăng ki ti hơniâp ro. Kơdrâi kuăn ngoh đi đo ôh ti ai tơdroăng ki tơniăn. ‘Nâi ai tơdroăng mê, khu ki cheăng tung kâu lăk ƀô̆ ‘’Vâi kơnốu djâ troăng hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng cheăm Ea Kao’’ hiăng troh tơpui tơno, hnê tối, mơhnhôk khĕn. Apoăng nah, vâ pro tơdroăng kố ôh tá xê hlâu vâ pro hơ’lêh tuăn tơmiât, tơdroăng pro, la xuân pơtối hnê khĕn đi đo ƀă mơngế ki hmâ hmôm ôu drôu, hôu xiăn dêi kơdrâi kuăn, mê troh nôkố, ngoh Y Kô Ƀkrông hiăng chiâng ngế ki kơhnâ khât tung pêi hnoăng cheăng dêi Kâu lăk ƀô̆ mê. Ngoh Y Kô tối tiah kố:

‘’Hdrối nah, tá hâi teăm mot tung Kâu lăk ƀô̆, á hmâ ôu drôu pôu châi a hngêi hmâ hôu ƀă dêi kơdrâi kuăn. Nôkố, veăng pêi tung kâu lăk ƀô̆ kố, á ôu iâ tê, prếo a hngêi ôh tá hôu dêi kơdrâi, ôh tá ai tơdroăng tơpâm tung on veăng. Nôkố, veăng pêi tung Kâu lăk ƀô̆ hbrâ, mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng á thăm rế hlê nhên tâ tơdroăng hnê tối dêi kuăn ‘nĕng, á ƀă kơdrâi á veăng kum dêi pó pêi mâu tơdroăng cheăng tung rơpŏng hngêi, tơdroăng rêh hiăng hơ’lêh hên tâ tâng vâ pơchông ngăn ƀă hdrối nah’’.

Ƀă nâ H’Bat Niê, Kăn ƀuôn Bông, cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak ai tối: Cho ngế kăn pơlê mê tơdroăng cheăng ki nâ hmâ pêi cho hnoăng cheăng pơlê pơla ga hên khât, xua mê, hên hdroh mâi nâ ôh tá ro ki klâi; on veăng prế xuân hiăng hmâ ai tơdroăng tơhôu tơpâm, xua mâi nâ tá hâi hlê plĕng hên tơdroăng cheăng dêi khu vâi kơdrâi. Laga, sap ing hâi ki veăng mot tung Kâu lăk ƀô̆ roh mê nah ‘’Vâi kơnốu djâ troăng ahdrối tung hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng’’ hiiăng kum mâi nâ thăm hlê plĕng nhên tâ, klê hên tâ ‘na hnoăng cheăng dêi vâi kơdrâi ƀă hlê plĕng ‘na tơdroăng ki athế rak tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu. Ing tơná ngoh hiăng hlê plĕng athế gât dê hiâm tô, athế pêi pro mâu tơdroăng ki tro ƀă rak ki tơdâng tơ’mô tâ drêng trâm, tơpui tơno ƀă vâi kơdrâi, ki rơhêng vâ tối ƀă kơdrâi kuăn tơná tung rơpŏng hngêi. Tung on veăng, ngoh xuân hiăng hbrâ rơnáu tŏng kum ăm mâu tơdroăng cheăng dêi on veăng, kơdrâi, kuăn. Thăm nếo, mâi nâ ối veăng tŏng mâu tơdroăng cheăng ki hngăm hngo ‘na pơlê pơla:

‘’Sap ing hâi ki veăng mot cheăng tung kố nah, á hlo tơdroăng pêi pro kố ai pơxúa khât. Cheăng tung hngêi rơpŏng, kơnốu á xuân veăng kum. Ing mâu tơdroăng ki kŭn má môi, môi tiah tơdroăng cheăng pơlê pơla tê, ôh tá châ toh ối a hngêi, mê kơnốu á hiăng pêi viâ tâi tâng mâu tơdroăng cheăng tung hngêi, hnê vâi kuăn, rak ngăn kuăn ‘nĕng. Tơdroăng pế pơchên hmê kơchâi, mê kơnốu á xuân cho ngế ki pế pơchên. Tung hneăng hbrâ, tơplâ mơdât pơreăng COVID-19 pơla hdrối kố nah, kơnốu á xuân veăng rơtế kum cheăng ăm á. Châi troh a hngêi drêng toh chôu, má rơtế ƀă vâi kuăn xuân pêi viâ mâu tơdroăng cheăng tung hngêi tơniăn lĕm’’.

Pôa Phạm Văn Sơn, Kăn pơkuâ ngăn kâu lăk ƀô̆ ‘’Vâi kơnốu djâ troăng hdrối tung hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng’’ dêi cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi: Kâu lăk ƀô̆ kố hiăng châ mơjiâng pro a hâi lơ 28/6/2019, tơdroăng ki mơjiâng Kâu lăk ƀô̆ mê hiăng mơjiâng hên mâu roh hôp, tơpui tơno a pơlê pơla, kum mâu ngế ki cheăng tung kâu lăk ƀô̆ mê tơpui tơno hên mâu tơdroăng tơdjâk troh rak ki tơdâng pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu, kơdroh tơdroăng ki hôu pâm kơ vâi kơdrâi, mê vâi kơnốu athế djâ troăng ahdrối vâ rak vế tơdroăng rêh ối tơniăn; thăm athế mơhriâm, monhông ki hlê plĕng ăm vâi kơnốu vâ kơ tơdroăng tơrŭm, tơpui kâ tơtro, ƀă pro pơlĕm, tah lôi mâu tơdroăng ki tơhôu tơpâm, mơnhông dêi hiâm tuăn, po rơdâ ƀă mơhno tối tơdroăng rêh ối dêi vâi kơnốu cho rơkê, hlê plĕng. Mâu ngế ki mot tung Kâu lăk ƀô̆ mê cho mâu ngế ki ‘’pro pơlĕm’’, ‘’hnê tối’’ ki kơhnâ khât vâ pro hơ’lêh tuăn tơmiât, tơdroăng cheăng, vâ kơdroh tah lôi tơdroăng ki tơhôu, pâm, xiăn kơ vâi kơdrâi ƀă vâi o kơdrâi.

‘’Riân sap ing hâi mơjiâng Kâu lăk ƀô̆ mê nah, ngin hnê tối ăm Kâu lăk ƀô̆, cho mâu ngế ki pêi mâu tơdroăng cheăng a thôn pơlê vâ vâi pêi pro ahdrối hnoăng cheăng hbrâ mơdât tâi tâng tơdroăng tơhôu, tơpâm, tơxiăn tung on veăng, tâi tâng mâu roh hôp, tơpui tơno dêi vâi kơdrâi ngin pơrá ai hnê tối ‘na troăng hơlâ hbrâ, mơdât tơhôu, tơpâm tung on veăng, tung mê, ai mơhno tá um, ƀă hlá mơ-éa, ƀă um ki tĕm a tíu pêi cheăng dêi cheăm, a 14 to thôn pơlê. Tâi tâng mâu thôn pơlê ngin pơrá rak vế kơxô̆ phôn vâ tơpui tơno dêi Khu pơkuâ ngăn vâi kơdrâi ƀă kơxô̆ dêi Ngế ki pơkuâ ngăn Kâu lăk ƀô̆ vâ drêng ai tơdroăng cheăng klâi, vâi nâ o kô khĕn phôn vâ ngin rĕng tŏng kum’’.

Túa kâu lăk ƀô̆ ‘’Vâi kơdrâi djâ troăng hdrối tung hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng’’ dêi Khu pơkuâ ngăn vâi kơdrâi a cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak ti xê to pro hơ’lêh tuăn mơno ‘na hlê plĕng nhên pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu, mê khu vâi kơnốu hiăng chiâng mâu ngế ki djâ troăng ahdrối krá tơniăn ăm vâi kơdrâi ƀă vâi hdrêng. Ing mê, mơjiâng môi pơlê pơla ki rak vế tơdâng tơ’mô tung tơdroăng rêh kâ ối, môi pơlê pơla ki tơdâng tơ’mô ôh tá ai tơhôu tơpâm tung on veăng, veăng kum rak tơniăn ăm tơdroăng rêh ối, veăng kum vâi kơdrâi châ mơnhông hloh hlê rơkê plĕng.

Ô vâi krâ-nhŏng o ƀă pú hmâ! Môi tiah mâu tơdroăng ki ngin hiăng tối mê âi, Kâu lăk ƀô̆ ‘’Vâi kơnốu djâ troăng ahdrối tung hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng’’ a cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak hiiăng veăng kum kơdroh tơdroăng ki tơhôu tơpâm tung on veăng, ‘mâi rơnêu hiâm mơno dêi vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu, kuăn prế pâ, vâ ing mê, thăm mơdêk hiâm tuăn tơdâng tơ’mô mâu tơdroăng rêh kâ ối tung on veăng, mơnhông rơpŏng hngêi. Vâ ‘nâi nhên tâ ‘na tơdroăng ki hnê mơhno, tối mơhnhôk mê, tơplâ tah lôi mâu tơdroăng ki tơhôu, tơpâm tung on veăng, veăng hnê tối vâ rak vế ki tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu, ngế chêh hlá  tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam ai êng jâ Trịnh Thị Tuyết, Kăn hnê ngăn vâi kơdrâi cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak. Pó vâi krâ-nhŏng o kô tơmâng:

-Ô jâ, ƀă tơdroăng ki ai hlo hên kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo rêh ối cheăng kâ tiô tuá tơlá vâi kơdrâi cho ngế ki xiâm tung rơpŏng hngêi, tiah mê tơdroăng tơhôu tơpâp dêi rơpó tung rơpŏng hngêi hmâ hlo môi tiah lâi?

-Tung hdroâng kuăn ngo rêh ối akố, tiô khôi túa tơlá peăng kơdrâi mê tŭm tơdroăng pơkâ to vâi kơdrâi tê pơkâ. Laga, ki khât gá môi pâ ga ôh tá xê ti mê, mâu vâi ngoh, mâu kơnốu hmâ tơkŭm ôu drôu, klêi mâu hâi vêh pêi chiâk vâi hmâ tơkŭm dêi rơpó ôu drôu kâ nhâ̆u klêi mê ah chiâng tơhôu, tôu pâm dêi kơdrâi kuăn. Pơxiâm ing mâu tơdroăng ki mê, ngin mơhnhôk hên rơpŏng kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo a mâu tơdroăng rêh ối a kâu lăk ƀô̆ mê. Xua ƀă cheăm Ea Kao ai 7 ngế kuăn ngo rêh ối ƀă. Ngin púi vâ mê cho mâu ngế vâ hnê tối tơdroăng ki ôh tá pơrah pơla kơdrâi ƀă kơnốu  ƀă hbrâ tơplâ mơdât tơhôu tung rơpŏng hngêi a mâu thôn pơlê ƀă malối a mâu pơlê hdroâng kuăn ngo.

Kơ’nâi 3 hơnăm pêi cheăng dêi kâu lăk ƀô̆ ‘’mâu kơnốu ki djâ troăng ahdrối tung hbrâ mơdât môi tiah lâi hlê plĕng ƀă pêi pro dêi kơnốu a kong pơlê, ô jâ?

-Tâng vâ tối ki hiăng kâi khât hâi teăm, xua kố cho môi tơdroăng ki ton, la ngin hlo tơdroăng hơ’lêh tung hlê plĕng dêi mâu kơnốu ăm châ tơ-ƀrê kân. Ai mâu rôh mơ-eăm cho vâi hiăng ‘nâi hơ-ui dêi kơdrâi tơkéa vâ tối tơdroăng tơdroăng tơhôu dêi rơpó tung on veăng hiăng kơdroh hên ƀă malối vâ kơdrâi veăng pêi mâu tơdroăng pơlê pơla mê ôh tá xê tơdroăng ki mơdât tá ăm pêi dêi ngế kơnốu, mê kố cho môi tơdroăng hlo hơ’lêh. Má péa nếo, tơdroăng cheăng dêi rơpŏng hngêi ngế kơnốu xuân tối ăm ngế kơdrâi ‘nâi. Pơtih tơdroăng pêi chiâk mê ôh tá tối nếo la drêng troh a hngêi thế tối ai kơdrâi ‘nâi, mâu vâi ngoh xuân pêi tâi tâng mê cho môi tung mâu tơdroăng hơ’lêh rơdêi, malối cho tơdroăng tơhôu tơpâm tung on veăng hiăng châ kơdroh hên.

Tâng tiah mê, pin xuân hlo on veăng ôh tá ai tơdroăng tơhôu tơpâm cho ki xiâm vâ rak vế ki tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu, la ngiâ kố ah Khu pơkuâ ngăn Vâi kơdrâi cheăm Ea Kao kô pơtối po rơdâ túa cheăng ki kố tiah lâi vâ veăng mơjiâng on veăng ôh tá ai tơdroăng tơhôu, tơpâm, mơjiâng tơdroăng ki tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu?

-Ƀă Khu pơkuâ ngăn vâi kơdrâi ngin mê tung pơla xo ah hmôi, ôh pá ton xếo, ngin kố pơtối po rơdâ ‘na tơdroăng cheăng ki kố. Xua ga, ki tơtro ƀă ai pơxúa dêi hnoăng cheăng kâu lăk ƀô̆ kố cho ai pơxúa khât ƀă tơdroăng rêh ối. Ki má môi, ga kơdroh tơdroăng tơhôu tơpâm tung on veăng, rơpŏng hngêi, ki má péa cho vâ kum tơ’lêi hlâu ăm vâi kơdrâi tung tơdroăng ki mơdât dêi vâi kơnốu, môi tiah hdrối nah, kô veăng kum hlâu ăm vâi kơdrâi châ pêi mâu tơdroăng pơlê pơla. Klêi mê, vâi kơnốu xuân tŏng kum ăm dêi kơdrâi kuăn châ veăng pêi tơdroăng mơhno túa lĕm tro, hriâm - tơ’noăng ivá, cheăng pơlê cheăm, tŏng kum ‘na tơdroăng rêh kâ ối dêi rơpŏng hngêi, mê cho hnoăng cheăng ki kâu lăk bô̆ ngin hiăng chiâng pêi pro. Tung la ngiâ, ngin kố po rơdâ hnoăng cheăng ki kố vâ tơ’mot hên ngế veăng mot cheăng tung khu ngin ing mê ah, kô kơdroh tơdroăng tơhôu tơpâm tung on veăng, kô chôa xut tah lôi tơdroăng ki ôh tá tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi ƀă vâi kơnốu tung la ngiâ.

Hôm, pa môi hdroh nếo mơnê kơ jâ hiăng tơpui tơno ƀă ngin mâu tơdroăng kố.

Vâi krâ-nhŏng o dế tơmâng tơdroăng ‘’Pơla vâi kơdrâi ƀă kơnốu, rak tơdâng tơ’mô pơla vâi kơdrâi - vâi kơnốu ƀă hbrâ mơdât tơhôu tơpâm tung on veăng’ a kong pơlê Dak Lak xua Kơ koan teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên tơrŭm cheăng ƀă Khu hnê mơhno hdroâng kuăn ngo dêi kong pơlê Dak Lak chêh tối.

Koh pơ’lâng pó vâi krâ-nhŏng o hiăng klêi tơmâng

Nhat Lisa - Gương tơplôu ƀă tơbleăng