VOV4.Sêdang - Vâ mơnhông mơdêk cheăng kâ rêh ối môi tiah mơjiâng hngêi kơmăi, pêt loăng ton hơnăm, mơjiâng kơpong ôm hyô tung pơla 7 troh 8 hơnăm vêh ngi kố, hiăng ai 360 rơpâu ha kong a Tây Nguyên hiăng troh ko ‘nhiê. Klêi mê, chiâng trâm tơdroăng xía vâ môi tiah khía mơhot, têa kân lân lu, kong tô mơdrăng hlo rế hía rế ó tâ. Pro ti lâi vâ chêl thiăn mơngiơk drêh ngiât ăm kong cho tơdroăng ki pơkâ mơ’no ki kal, cho tơdroăng ki rêh ối la ngiâ dêi kuăn pơlê. {ai ‘’Thăm rế ai hên tơdroăng ‘nhiê kâ kong’’ cho ki xiâm dêi [ai ‘’Tây Nguyên hía lối hr^ng rơpâu hectar kong-cho ki pá ăm tơdroăng mơnhông mơdêk’’ dêi khu chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jiu Việt Nam a Tây Nguyên ai chêh tối.

Mâu tơkâng loăng tơđôu. A mâu xiâm loăng ối hlo chhá. Xiâm loăng khu ngế tong kếo loăng hiăng pơto djâ u ê, u ối to kối [a\ tơkâng loăng amê. Mê cho tơdroăng ki ai khât a drô troăng ki hiăng ai sap ing ton nah tung kơpong ôm hyô ngăn kong kế Bản Đôn, a cheăm Krông Na, tơring {uôn Đôn, kong pơlê Dak Lak. 10 hơnăm hdrối, lối 1 rơpâu 300 hectar kong a kơpong kố châ pơcháu ăm ko\ng ti kơxu Dak Lak pro kơpong ôm hyô kong kế. 3 hơnăm achê kố, tơdroăng pro ôm hyô tê mơdró ôh tá châ tơ-[rê, kơpong ôm hyô lôi chúa, kong ôh tá ai khu ki pơkuâ, khu ki tong kong hiăng lăm tong kếo loăng kong. Pôa Nguyễn Sanh, kăn pho\ pơkuâ Ko\ng ti kơxu Dak Lak, tối: Kong a {ản Đôn mê hơnăm 2012 ngin hiăng pơcháu ăm Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó ôm hyôu Bản Đôn, laga sap ing mê nah troh nôkố xuân tá hâi tơleăng kêi đeăng, xuân ôh tá ‘nâi pá puât tíu ki lâi. Tung mơ-éa xuân tá hâi klêi, xua mê, ko\ng ti kơxu Dak Lak thế rak kong mê tiô pơkâ dêi Vi[an kong pơlê, mê nôkố ko\ng ti hiăng pá puât, laga rêm khế xuân thế pơtroh 10 ngế mot gâk ngăn kong.

Nôkố, Dak Lak ai vâ chê 30 rơpâu hectar tơnêi kong, tro kuăn pơlê tơbriât hdi xo tơnêi kong. Pôa Nguyễn Quốc Hưng, kăn pơkuâ gâk ngăn kong a kong pơlê Dak Lak, tối: Xiâm kối vâi mot xo tơnêi vâ tê mơdró, ki ‘ló vâi thế mơ’no liăn vâ pơkuâ gâk ngăn kong, laga khu mơngế pêi cheăng dêi khu tê mơdró kố, ôh tá xê hnoăng cheăng vâi, ôh tá rơkê [a\ ko\ng ti gâk ngăn kong, xua mê pá, kuăn pơlê mot hdi xo tơnêi, kếo loăng, mê nôkố loăng ôh tá ai xếo.

            Pơcháu kong ăm khu tê mơdró [a\ lôi hía kong cho tơdroăng hlo ai tơchuôm a mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên. Ki má lối cho mâu tơdroăng tơkêa pro ‘’Tong kong’’ a kơpong kố cho tơdroăng hơ’lêh 50 hectar rơpâu kong ki ôh tá dâi le\m xếo vâ pêt loăng kơxu dêi kong pơlê Gia Lai. Troh nôkố mâu khu tê mơdró hiăng ko ‘nhiê lối 27 rơpâu hectar kong, thăm nếo ko ‘nhiê mâu [a\ng ối tung pá gong túa pơkâ. Kong hía, kơxu yă chu rơpâ, mê ối to tơnêi, mê châ khu tê mơdró tăng tu\m túa vâ tong, ôh tá bê tơmâng tiô pơkâ dêi luât. Pôa Phạm Đình Thu, Kăn hnê ngăn Ho#i đông kong pơlê Gia Lai, tối ăm ‘nâi: Tơdroăng po rơdâ pêi pro thâ, pêi tơbriât, xua mê [a\ng loăng kơxu pêt tung tơnêi ki ôh tá hơpok le\m, kơxu choâ ‘lâng răng hlâ, mâu kơdrum loăng hiăng pêt, laga xông ôh tá ngiât le\m. Nôkố mâu khu tê mơdró, vâi hiăng hơ’lêh pêt loăng plâi ki ê, ngin ôh tá kâi pơkuâ, mê pơla kố nah khu kăn séa ngăn nếo châ hlo.

Ko ‘nhiê kong a pơlê kong krâm Gia Nghĩa, kong pơlê Dak Nông, khế 8 hơnăm 2015

 A kong pơlê Dak Nông, [a\ troăng hơlâ ôh tá xo liăn mung tơnêi, kơbông krếo khu tê mơdró mơ’no liăn cheăng, bu tung to lâi hơnăm, kong pơlê kố hiăng pơcháu lối 30 rơpâu hectar tơnêi [a\ kong vâ pêi pro mâu tơdroăng tơkêa pêi chiâk deăng, pêt kong. Pơkâ mơnhông mơdêk tá hâi châ tơ-[rê, mê hlo mâu tơdroăng tơkêa pro kố thế pơkâ nhên [a\ pêi pro troăng hơlâ, pro tơ’nôm hên tơdroăng ôh tá tơniăn tung pơlê pơla. Tơdroăng ko ‘nhiê kong, tê mơdró, tơbriât tơnêi kong hlo ai hên h^n. Kong pơlê hiăng xo tơvêh 13 tơdroăng tơkêa pêi chiâk deăng, pêt kong, dế séa ngăn xo tơvêh 17 tơdroăng tơkêa pro nếo. Kơvâ cheăng hiăng xăm tối hr^ng roh tê rôe tơnêi kong lơ vâ ko ‘nhiê kong ôh tá tro luât, tơleăng mâu ngế ki ko ‘nhiê kong, sap khu ki pơkuâ ‘na ‘nhiê kong troh khu kăn pơkuâ khu tê mơdró châ pơcháu kong, [a\ mâu kăn [o# ki tơdjâk.

            Tơdroăng mung tơnêi kong cho tiah mê, ‘na tơru\m pêt kong, pêt loăng plâi ton hâi ối trâm hên pá puât. A Ko\ng ti gâk ngăn, pêt kong Quảng Tín, kong pơlê Dak Nông, rơpâu hectar kong tro ko ‘nhiê tâi tâng. Hên kăn [o# kroăng phâk, ko\ng ti tơkôm vâ pơtê cheăng, tơnêi kuăn pơlê tơbriât pơkuâ, mơjiâng pro xêh pơlê, kơtâu chiâng tíu ki ôh tá tơniăn má môi, cho: Dak Ngo. Pôa Đỗ Ngọc Duyên, kăn pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Dak Nông tối ‘na tơdroăng hía kong a Đak Ngo: 9 ko\ng ti tơru\m cheăng, tâi tâng [a\ng cho 1984 hectar, tung mê ai dâng 1 rơpâu 200 hectar, mê hiăng hía kong lối 1 rơpâu hectar. {a\ péa khu tê mơdró nếo ai troăng hơlâ tung séa ngăn mơjiâng tơdroăng tơkêa pro tê, laga hiăng pêt kơxu [a\ pêt loăng plâi ton hâi. Mê tâi tâng mâu tơdroăng tơkêa pro, ki xiâm cho vâ xo tơnêi.

            Mâu tơdroăng tơkêa bro ai xôi mê xo tơvêh. Tơdroăng tơkêa bro trâm pá puât, khu tê mơdró pâ mơdrếo kong ăm tơnêi têa. Mê tơdroăng tơchum cho kong hía, tơnêi tro tơbriât hdi xo. 5 hơnăm hdrối, drêng pơtê tâi tâng mâu khu pơkuâ ‘na pêt, gâk ngăn kong Quảng Tân, }ư Jut, kong pơlê Dak Nông hiăng pơcháu tâi tâng chât rơpâu hectar kong ăm mâu ko\ng ti kơxu Phú Riềng, Đông Phú, ối tung Grup pơkuâ kơxu Việt Nam, pơtối pêt kơxu [a\ gâk ngăn kong. Nôkố kơxu hiăng pêt kêi, khu tê mơdró pâ mơdrếo tâi tâng mâu kong ki u ối, xua ôh tá ai ivá pơkuâ gâk ngăn. Xuân pâ mơdrếo kong ăm kong pơlê Dak Nông, ối ai Ko\ng ti tơlo liăn cheăng pong rơgi loăng dó inâi MDF Long Việt, ối a tơring Dak Song, kong ki nếo pêt bu iâ, kong ki hía cho hên ‘nâng, troh 900 hectar. Tung pơla tơkôm pro hlá mơ-éa, mê kong pơtối hía re\ng ó. Pôa Nguyễn Tiến Sơn, kăn pơkuâ ‘na pêt, gâk ngăn kong dêi kong pơlê Dak Nông, tối: Mâu tơdroăng tơkêa pro kố châ kong pơlê Dak Nông ăm mung kong, mung tơnêi, laga drêng pêi cheăng, kong ôh tá châ pơkuâ, gâk ngăn, lôi hía kong, hía tá tơnêi xua kuăn pơlê hdi xo. Pá puât, mê vâi chiâng mơdrếo, mê kong pơlê dế séa ngăn hnoăng cheăng, chiâng pro ai tơdroăng ôh tá tơniăn ‘na gâk ngăn kong, vâi mơdrếo laga tơdroăng pro mơ-éa xuân tá hâi kêi đeăng.

            Bu tung 7 hơnăm, sap hơnăm 2006 troh hơnăm 2013, lâp kơpong Tây Nguyên ai 700 tơdroăng tơkêa bro ăm phêp mơ’no liăn cheăng [a\ tâi tâng [a\ng kong lối 215 rơpâu hectar, troh nôkố, tơdế [a\ng kố ôh tá ai kong xếo. ‘Na mơnhông cheăng kâ rêh ối pơlê pơla ôh tá châ tơ-[rê  khât, mê pơtối tro lu\p xua kong mêi têa kân lân lu, kong tô khăng khoăng. Tơdroăng ko ‘nhiê kong a lâp lu tung mâu tơring. Khu tê mơdró châ pơcháu hr^ng rơpâu hectar kong, tơdrêng amê, xuân u ối hên kuăn pơlê ôh tá bê tơnêi pêi chiâk deăng, ôh tá ai cheăng pêi. Pôa Lê Trọng Trinh, Kăn hnê ngăn Vi[an cheăm Ea Hleo, tơring Ea Hleo, kong pơlê Dak Lak, tối: Lối 7 rơpâu hectar tơnêi kong pêi pro mâu tơdroăng tơkêa bro, tơdroăng ki púi vâ apoăng cho tăng cheăng pêi ăm kuăn pơlê tung tơring tá hâi pêi pro. Nôkố mâu [a\ng tơnêi chiâng vâ pêi, vâi hiăng ăm khu tê mơdró mung, kơxo# ki ê vâ mơnhông cheăng kâ, mê thế pêt kong tơru\m [a\ kuăn pơlê lơ pơcháu kong ăm kuăn pơlê.

            Sap mơ’nui hơnăm 2011, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh tơbleăng tơdroăng pơkâ ‘na thăm pêi pro mâu túa thâ tơdrêng gâk ngăn kong, pơtê mâu tơdroăng tơkêa pêi chiâk deăng, pêt kong a tơnêi ai kong, tơdroăng ki ôh tá tơniăn mâu tơdroăng tơkêa pro ‘’Hdi xo tơnêi kong’’ a kơpong Tây Nguyên nếo ôh tá tâng xếo. Laga, nôkố mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên dế pâ thế Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh tơleăng mâu troăng hơlâ pơkâ thế pơtê mâu tơdroăng tơkêa pro pêi a tơnêi kong, ăm phêp mâu kong pơlê pơtối po rơdâ mâu tơdroăng tơkêa pro pêi chiâk deăng, pêt kong, vâ thăm pêi lo hên kế tơmeăm khoăng tung [a\ng tơnêi. Mâu tơdroăng tơkêa pro ki ton tá hâi tơleăng kêi đeăng, kong a kơpong Tây Nguyên pơtối pêi mâu tơdroăng pơkâ ki nếo.